Еднаш годишно, во последната среда од август улиците на малиот шпански град Буњол престануваат да бидат улици во вообичаена смисла. Камиони натоварени со презрели домати минуваат низ центарот, илјадници луѓе чекаат на сигнал, а потоа градот за само неколку минути станува црвен. Домати летаат од сите страни, белите маици исчезнуваат под пулпата, луѓето се лизгаат, се смеат, се гаѓаат со непознати и доброволно влегуваат во хаос што во кој било друг ден би изгледал бесмислено.
На 26. август годинава Ла Томатина повторно собра илјадници луѓе во Буњол. За фестивалот се очекувале повеќе од 20.000 учесници, додека околу 40% од учесниците во последните години доаѓале од странство. Она што некогаш било локална кавга денес е еден од најпрепознатливите фестивалски спектакли на Шпанија.
Фотографиите речиси секогаш ја раскажуваат истата приказна: црвена маса од луѓе, доматна пулпа до глуждовите, раце кренати во воздух и лица на кои тешко може да се препознае кој кого „нападнал“. Но токму зад оваа визуелна ексцентричност се крие нешто поинтересно од туристичка атракција. Ла Томатина е пример за стара човечка потреба – барем за кратко, во однапред договорени граници, светот да се преврти наопаку.
Од случајна кавга до традиција што градот не сакал да ја изгуби
Почетокот нема ништо од внимателно создадените приказни со кои современиот туризам сака да ги обвива своите настани. Според официјалната туристичка служба на Буњол, сè започнало во 1945. година, за време на локална парада на гигантски фигури и маскирани глави. Група млади луѓе се обидела да се пробие во поворката, дошло до турканица, еден учесник паднал, а кавгата набрзо се проширила. Во близина имало тезга со зеленчук. Доматите станале муниција. Полицијата ја прекинала пресметката, но идејата веќе била родена. Следната година младите се вратиле. Овојпат ги донеле доматите од дома.
Токму тој мал детаљ ја менува приказната. Првата борба можела да остане случајна анегдота од еден августовски ден. Втората веќе била избор. А кога нешто намерно се повторува, почнува да станува обичај.
Властите во почетокот не биле воодушевени. Фестивалот бил забрануван во 1950-тите, а дел од учесниците биле и приведувани. Сепак, традицијата опстанала, подоцна била официјално прифатена, а телевизиското внимание во 1980-тите помогнало Ла Томатина да излезе од локалните рамки. Во 2002. година била прогласена за фестивал од меѓународен туристички интерес.
Има извесна иронија во тоа: настан што започнал како нарушување на редот, денес е внимателно организиран дел од истиот тој ред.
Хаосот е дозволен – но само еден час
Оддалеку Ла Томатина изгледа како чиста анархија. Одблизу, таа е речиси нејзина спротивност. Хаосот има време, простор, сигнал за почеток, сигнал за крај и правила. Доматите треба да бидат згмечени пред да се фрлат за да се намали можноста за повреда. Не е дозволено внесување тврди предмети, а движењето на камионите мора да се почитува. По завршниот сигнал борбата престанува.
Токму тука фестивалот станува поинтересен од сопствените фотографии. Луѓето не доаѓаат во Буњол затоа што сакаат вистински конфликт. Доаѓаат затоа што сакаат конфликт без непријател. Агресивниот гест е задржан, а неговата закана е отстранета. Се фрла, се погодува, се бега и се возвраќа, но сите претходно се согласиле дека тоа е игра.
Во обичниот живот сме обучени да ја избегнуваме нечистотијата, да ја чуваме облеката, да не се туркаме со непознати, да не фрламе храна и да не се однесуваме „непристојно“ на улица. Во Буњол, за еден час, речиси секое од тие правила се суспендира. Не исчезнува редот – само се создава друг ред, во кој токму прекршувањето е дозволеното однесување.
Веројатно затоа сцената делува толку ослободувачки и за оние што само ја гледаат. Светот за момент станува нелогичен, а никој не мора да се извинува поради тоа.
Кога локалниот ритуал станува глобален спектакл
Денешната Ла Томатина одамна не им припаѓа само на жителите на Буњол. официјалниот туристички портал на Шпанија ја претставува како една од препознатливите шпански фестивалски традиции, а посетителите доаѓаат од различни делови на светот. Годинава учествуваа повеќе од 20.000, при што значителен дел беа странски туристи.
Интересна е и приказната за Индија. Филмот „Zindagi Na Milegi Dobara“ од 2011. година вклучи сцена инспирирана од Ла Томатина и фестивалот доби нова публика далеку од Шпанија. Во последниве години организаторите бележат силен интерес токму од индиските посетители. Еден филм, практично, станал туристички посредник меѓу мал валенсиски град и милиони луѓе што можеби никогаш претходно не слушнале за него.
Тоа е современата судбина на многу локални традиции. Прво ги создава заедницата, потоа ги забележуваат медиумите, туристите почнуваат да пристигнуваат, а на крај традицијата станува и економски производ. Се продаваат билети, се организираат туристички пакети, се поставуваат заштитни церади на зградите, се планира чистењето, се регулира бројот на учесници. Буњол дури има и музеј посветен на Ла Томатина, во кој историјата на фестивалот се претставува со фотографии, виртуелна реалност и интерактивни содржини.
Може да се праша дали со тоа нешто од некогашната спонтаност се губи. Сигурно. Но тоа е цената што речиси секоја жива традиција ја плаќа кога ќе стане позната. Алтернативата е да остане непроменета само затоа што престанала да постои.
Зошто луѓето патуваат илјадници километри за да бидат погодени со домат?
Рационален одговор речиси и да нема. И токму затоа прашањето е интересно.
Современиот човек голем дел од секојдневието го минува во контролирани средини. Распореди, екрани, рокови, правила, сообраќај, известувања, лозинки, календари и постојано чувство дека нешто треба да се организира, измери или заврши. Дури и слободното време лесно станува проект: каде ќе одиме, што ќе посетиме, што ќе фотографираме, што ќе објавиме.
А потоа постои фестивал на кој главната активност е да земеш мек домат и да го фрлиш кон човек што никогаш претходно не си го видел.
Не треба Ла Томатина да се претвора во голема философска метафора. Таа пред сè е забава, локален празник и туристички спектакл. Сепак, нејзината долговечност кажува нешто едноставно за луѓето: не ни се потребни само значајни ритуали. Потребни ни се и бесмислени ритуали што за момент нè ослободуваат од обврската сè да има цел.
Во тоа има нешто блиско до детската игра. Детето не прашува каква практична корист има од трчањето низ вода или од фрлањето снег. Самата игра е доволна причина. Возрасните, напротив, ретко добиваат дозвола да прават нешто само затоа што е смешно, хаотично и забавно.
Буњол еднаш годишно им ја дава таа дозвола.
Утрото потоа градот повторно е град
По завршниот сигнал започнува можеби најмалку фотогеничниот, а најважен дел од фестивалот: чистењето. Улиците се мијат, учесниците се испираат, церадите се тргаат, а црвената река од доматна пулпа исчезнува. Она што само еден час претходно изгледало како потполно нарушување на градскиот поредок повторно се претвора во обичен простор.
И можеби токму затоа Ла Томатина опстанува повеќе од осум децении. Не затоа што хаосот победува, туку затоа што има крај. Луѓето знаат кога можат да ги напуштат правилата и знаат кога мора да им се вратат.
Следното утро Буњол повторно има улици, фасади, продавници и секојдневни обврски. Но еднаш годишно тие улици потсетуваат дека градот не е составен само од камен и сообраќај, туку и од луѓе способни колективно да се согласат на нешто целосно непрактично. Да се извалкаат, да се насмеат и потоа повторно да продолжат таму каде што застанале.
