Има една стара народна приказна, запишана од Марко К. Цепенков, што секогаш ме тера да застанам и да си поставам едно непријатно, ама неопходно прашање: дали навистина знаеме што пропуштаме додека мислиме дека животот ќе нè почека?
Си бил еден куменџија, сиромав човек, ама со надеж. Отишол на туѓина да спечали нешто, да не го дочека староста со празни раце. И тамам кога требало да седи на дуќан и да ја чека среќата, си рекол со умот – ај да се прошетам малку, да се видам со пријатели, да се разгоарам. Што ќе закачам јас од овој век? Санким дуќанов ќе ми го даат засекогаш.
Таа реченица, искрено, е повеќе од шега. Таа е став. И ставот е клучот.
Кога моментот чука, а ние не сме дома
Додека куменџијата шетал и си муабетел, на дуќан му дошол селанец со торба. Во торбата – ќулчиња злато и сребро. Не знаел човекот што носи. Мислел дека се туч и куршум, нешто што го нашол кога орал нива. И чекал. Чекал. И си заминал.
Комшијата бакал го викнал. Го прашал што носи. Го купил пошто-зашто, не ни сфаќајќи до крај што држи в рака. Му дал сол и пипер, тамам колку да си оди човекот задоволен.
Кога куменџијата се вратил и го видел златото на менг-таши, кога удрил и сфатил дека е сафи злато и сребро, тогаш веќе било доцна. Не изгубил само пари. Изгубил шанса. А шанса, знаеш и сам, не доаѓа со најава.
Според податоците на Светскиот совет за злато – World Gold Council – златото денес се движи на историски високи нивоа. Но приказната не е за берза. Таа е за присуство. За тоа дали сме таму каде што треба да бидеме кога животот ни носи нешто вредно.
Од мака – скршена нога
Кога ја сфатил грешката, куменџијата не издржал. Од мака, од лутина, ја ставил ногата на наковална и со чекан ја окршил. Зошто? Затоа што шетал кога требало да седи. Затоа што мислел дека времето е растегливо.
Ете од таму останало да се вели – дуќанџија ако не седи на дуќан, како да има скршена нога.
Мене ова не ми е приказна за алчност. Ова е приказна за фокус. За дисциплина. За тоа што денес психолозите го нарекуваат одложена награда и самоконтрола – иако таму станува збор за деца, суштината е иста: можеш ли да издржиш, да останеш, да почекаш, без да се оттурнеш од сопствената шанса?
Што носи саатот, не носи годината
„Што носит саатот, не носит годината.“
Оваа изрека не е поетска случајност. Таа е филозофија на времето. Во еден миг може да ти се сврти цел живот. И доброто и лошото доаѓаат ненадејно.
Современата економија зборува за „opportunity cost“ – трошок на пропуштена можност. Ама народот го кажал тоа поедноставно и подлабоко уште одамна. Не со термини, туку со приказна.
Куменџијата не ја изгубил годината. Ја изгубил саатот.
И ако сакаш искрено – сите ние понекогаш стануваме куменџии. Оставаме нешто важно за подоцна. Одиме „малку да се прошетаме“. Си велиме дека има време. А времето, како и златото, не сака да чека.
Прашањето не е дали ќе ти дојде твојот саат. Прашањето е – ќе бидеш ли на дуќан кога ќе дојде?
Куменџијата што си скршил ногата
Си бил еден куменџија многу сиромав. Беше ошол на туѓина за да спечалит пари, да на старост пораат да живеит. Еден ден беше си рекол со умот:
„Ја ај да се прошетам малку по пријатели за да се разгоарам малку, сум ти се запнал на дуќанов, санким веков мене ќе ми го даат, зер кол ќе закачам на овој век јас“.
Така велејќум, и си излегол од дуќан. Дури се поконуштисал со пријателите, за нестреќа негоа, му дошол некој селанин на дуќан со една торба со неколку ќулчиња злато и стребро за да му го продаит; без да го знаит селанецот оти ет злато и стребро. Арно, туку кога нема к`смет куменџијата, го почекал селанецот баеги време и откоа му се здодеало, си тргнал да си оит.
До куменџијата имало еден бакал; го викнал селанецот за да му даит нешто зајре и го прашал што носел во торбата и што го барал куменџијата. Тој му кажал оти му носел на куменџијата троа туч и куршум што го нашол во нива кога орал. Откоа го видел бакалот златото и стреброто, му го купил пошто-зашто, чунки и тој не го познаал што ет, та за парите што му `и дал му продал сол, пипер и го испратил.
По некој саат си дошол куменџијата на дуќан и си седнал да чука. Зел бакалот од парчињата и му `и кажал на кјуменџијата да `и види што сет. И зел куменџијата, и удрил на менг-таши. Кога гледат- сафи (само) злато и стребро. Се зачудил куменџијата кога `и видел:
-Море, комшија бре, море ова ет злато и стребро бре, море ами кај го најде бре, ја кажи ми да чујам.
Бакалот му кажал оти еден селанец му `и носел нему, и другото како што било- му кажал сето.
Кога беше чул тие зборои куменџијата, достага му паднало од мака што му било, други укруп (тага) му паднало на срце. Од големата мака и лутина што му дошла, ја клал десната нога на накоалната, та зел големио чекан и мавнал на ногата што да можит, и ја окршил, задека шетал и не дочекал тоа злато и стребро за да се обогатит.
Ете, што ти велат стари: што носит саатот, не носит годината. И оттгогај останало да се велит на тие дуќанџии што не седат на дуќан, да имаат скршена нога ако сакаат да бидат дуќанџии.
(Зап. Марко К. Цепенков)
