Кога од еден плоштад ќе исчезне дрвото под кое луѓето разговарале, не исчезнува само сенката. Се губи место на средба, дел од колективната меморија и една мала навика на заедништво. Кога, пак, старата чаршија ќе се претвори во низа безлични локали, промената не е само архитектонска. Се менуваат ритамот на градот, јазикот на просторот и односот на луѓето кон сопственото минато.

Токму во таа врска меѓу природата, технологијата, економијата, навиките и вредностите се наоѓа суштината на културната екологија. Таа нè потсетува дека културата не постои во празен простор и дека животната средина не е нема сценографија врз која човекот ја игра својата историја. Двете постојано се обликуваат една со друга.

Културата не лебди над просторот

Културната екологија го проучува начинот на кој општествата се приспособуваат на средината во која живеат, но и начинот на кој ја менуваат таа средина според сопствените потреби, знаења и претстави за добар живот. Во неа влегуваат земјоделството и архитектурата, користењето на водата и енергијата, организацијата на населбите, односот кон растенијата и животните, поделбата на трудот, верувањата, обичаите и секојдневните техники на преживување.

Една куќа изградена од камен, дрво и земја не е само објект. Таа е одговор на климата, достапните материјали, семејната организација, економските можности и естетските претстави на заедницата. Истото важи за терасестите ниви, селските чешми, старите патишта, пазарите, рибарските населби, градските паркови и местата на кои се изведуваат обреди. Секој од овие простори е истовремено природен, општествен и културен.

Затоа културната екологија не треба да се меша со декоративната употреба на зборот „зелено“. Таа не значи да поставиме неколку саксии пред бетонска зграда и да прогласиме еколошка свест. Нејзиното прашање е подлабоко: каков начин на живот произведува еден систем и дали тој начин на живот може да опстане без да ги уништи условите од кои зависи?

Што донесе Џулијан Х. Стјуард

Највлијателното име во раното обликување на оваа антрополошка насока е американскиот антрополог Џулијан Хејнс Стјуард (1902-1972). Тој го воведе поимот културна екологија како метод за проучување на човечкото приспособување кон различни средини и разви споредбен пристап кон културните промени.

Неговото најзначајно дело е книгата Theory of Culture Change: The Methodology of Multilinear Evolution, објавена во 1955. година. Во неа се вклучени неговите клучни текстови за концептот и методот на културната екологија, за нивоата на социокултурна интеграција и за мултилинеарната еволуција. Стјуард не ја набљудувал културната промена како единечен настан или како проста замена на една традиција со друга, туку како сложен и продолжен процес.

Во средиштето на неговата анализа се наоѓа таканареченото културно јадро – оние делови од културата што се најдиректно поврзани со обезбедувањето храна, производството, технологијата и користењето на ресурсите. Неговата теза не била дека природата механички ја диктира културата, туку дека околината поставува можности и ограничувања, а луѓето на нив одговараат со различни технички, економски и општествени решенија.

Во таа смисла технологијата никогаш не е само збир од алатки. Таа е начин на организирање на трудот, времето, просторот и моќта. Нов систем за наводнување може да го промени земјоделството, но и сопственоста, односите меѓу селата, распределбата на работата и политичката власт. Автомобилот не го менува само превозот – тој ги шири градовите, го освојува јавниот простор, создава нови навики и ја претвора оддалеченоста во секојдневна мерка на животот.

Нема една скала по која се движат сите општества

Со теоријата за мултилинеарната еволуција Стјуард се спротивставил на идејата дека сите општества мора да минуваат низ иста низа развојни фази. Не постои една универзална скала на која едни култури се прогласуваат за „назадни“, а други за конечна слика на напредокот. Различните средини, историски околности, технологии и форми на организација создаваат различни патишта на промена.

Оваа мисла и денес има голема тежина. Современизацијата не мора да значи бришење на локалното знаење, уништување на традиционалниот предел и копирање на исти урбани, туристички или економски модели. Општеството може да воведува нови технологии, а сепак да ги зачува сопствените просторни, јазични и културни посебности. Прашањето е дали иновацијата ќе биде вградена во животот на заедницата или ќе биде донесена како туѓ предмет што го нарушува системот во кој треба да функционира.

Се разбира, Стјуардовата теорија не е доволна за да ги објасни сите современи конфликти. Економијата и технологијата се важни, но културните промени ги обликуваат и политичката моќ, колонијалното наследство, нееднаквоста, медиумите, родовите односи, идеологиите и глобалните пазари. Сепак, неговата основна порака останува плодна: културата мора да се проучува во материјалниот свет во кој се создава, а не како збир од симболи одвоени од земјата, водата, трудот и ресурсите.

Културниот модел е невидлива инфраструктура

Културниот модел е збир од вредности, навики и очекувања преку кои една заедница одредува што е нормално, пожелно и прифатливо. Тој не живее само во книгите, музеите или официјалните обреди. Се гледа во тоа како се фрла отпадот, како се чува заедничкиот простор, како се гради, како се однесуваме кон водата, каква храна произведуваме и дали старото дрво го гледаме како пречка или како дел од животот на местото.

Затоа јавниот простор е еден од најточните показатели за културната екологија на едно општество. Клупата, дрворедот, пешачката патека, пазарот, автобуската станица и детското игралиште ја покажуваат реалната хиерархија на вредностите. Во текстот на Паноптикум за урбаниот мобилијар и визуелната култура на современиот град токму овие мали елементи се разгледуваат како делови од градскиот идентитет, одржливоста и секојдневното достоинство.

Средина во која зеленилото постојано се жртвува за паркирање произведува една културна порака. Средина во која јавните простори се достапни, одржувани и отворени за различни луѓе произведува друга. Урбанизмот не е само техничка дисциплина. Тој е материјализирана претстава за тоа кој има право на градот и каков живот сметаме дека вреди да биде поддржан.

Од антрополошка теорија до културен екосистем

Денес поимот културна екологија може да се употреби и пошироко – за да се опише системот во кој живеат уметниците, институциите, публиката, образованието, медиумите, издаваштвото, независната сцена, културното наследство и јавните политики. Како и природниот екосистем, и културниот систем зависи од разновидност, заемна поврзаност и способност за обновување.

Кога целото внимание, простор и финансирање се концентрирани во неколку институции, културната почва осиромашува. Кога малите театри, локалните библиотеки, занаетчиите, независните издавачи, младинските клубови и аматерските ансамбли исчезнуваат, не се губат само организации. Се прекинуваат мрежи преку кои се создаваат нови автори, публика, идеи и форми на учество.

Културната разновидност не е романтична привилегија. Во Универзалната декларација за културната разновидност, УНЕСКО ја споредува нејзината важност за човештвото со важноста на биолошката разновидност за природата. Разновидноста е извор на размена, иновација и творештво, а не пречка што треба да се израмни за полесно управување.

Ова значи дека одржливата културна политика не треба само да го чува веќе создаденото. Таа мора да создава услови за ново творештво, пристап до култура, достоинствена работа и рамноправно учество. Традицијата што не може да разговара со сегашноста станува музејски предмет. Иновацијата што не го разбира просторот во кој доаѓа станува културен отпад.

Одржливиот развој не е равенка од три модерни зборови

Формулата „културна екологија + одржлива енергија + одговорни индустриски и урбанистички активности = одржлив развој“ може да биде корисна како почетна скица, но реалниот живот е посложен. Ниту една технологија не е одржлива само затоа што е прогласена за зелена, ниту една културна политика е добра само затоа што зборува за наследство.

Потребно е да се праша кој одлучува, кој ја плаќа цената, кој ја добива користа и што останува по завршувањето на проектот. Една туристичка инвестиција може да донесе приходи, а истовремено да го истисне локалното население, да ја оптовари водата и да го претвори наследството во потрошна сценографија. Еден фестивал може да го оживее градот, но и да остане краткотраен спектакл без трага во локалната културна инфраструктура.

Затоа УНЕСКО преку рамката Culture|2030 Indicators ја мери улогата на културата низ четири пошироки области: животна средина и отпорност, благосостојба и егзистенција, знаење и вештини, како и вклученост и учество. Културата тука не е додаток на развојот, туку начин да се разбере неговиот квалитет.

На конференцијата MONDIACULT во 2022. година, државите ја потврдија културата како глобално јавно добро. Тоа е важен пресврт во јазикот на културната политика: културата не е луксуз што се финансира откако ќе се решат „вистинските“ проблеми, туку простор во кој општеството учи што смета за вредно, праведно и достојно за иднината.

Македонија е предел во кој природата и културата не можат да се разделат

Во Македонија културната екологија може да се чита речиси на секој чекор. Планинските села, манастирските комплекси, старите чаршии, езерските населби, лозјата, пасиштата, каналите, камените куќи и празничните обичаи се производ на долга врска меѓу човекот и пределот. Тие не се создадени од природата сама по себе, ниту само од човечка волја. Тие се резултат на приспособување, знаење, труд и паметење.

Охрид е најочигледниот пример. Неговата вредност не се наоѓа само во одделните цркви, куќи, археолошки локалитети или во езерото како природен феномен. Таа се наоѓа во нивната заедничка целина. Во анализата за Охрид како простор на култура, природа и автентични доживувања, развојот се разгледува токму преку способноста на градот да ги поврзе наследството, локалната економија и заштитата на пределот.

Слично важи и за нематеријалното наследство. Песната, орото, занаетот, празничната трпеза и локалниот говор не преживуваат во изолација. Им се потребни луѓе, места, прилики, економски услови и чувство дека нивното пренесување има смисла. Како што покажува текстот за нематеријалното културно наследство како жива меморија, признанието само по себе не е гаранција за опстанок.

И Скопје има сопствен тест на културната екологија. Европската престолнина на културата не смее да се сведе на календар од настани. Таа има смисла само ако создаде подобри јавни простори, посилни институции, поголема достапност, нова публика и трајна врска меѓу културата и градскиот живот. Паноптикум веќе го постави тоа прашање во текстот „Скопје 2028 не смее да биде свеченост за една година, туку модел за нов град“.

Културната промена почнува пред да биде донесен законот

Ниту една еколошка политика нема да биде доволна ако општеството ја доживува природата како неисцрпен магацин, а јавниот простор како ничија земја. Ниту една културна стратегија нема да успее ако културата се сфаќа како свечена програма, украс на протоколот или трошок што прв се кратат.

Одржливоста започнува во системот на вредности. Во тоа дали умееме да поправиме наместо веднаш да фрлиме, да обновиме наместо да урнеме, да засадиме наместо само да поплочиме, да слушнеме локално знаење наместо да го сметаме за застарено. Таа се гледа и во способноста да создаваме нови културни вредности, а не само да ги повторуваме наследените форми.

Културните новини не се спротивност на традицијата. Најдобрите иновации често се појавуваат кога старото знаење ќе се сретне со нова потреба. Современа архитектура што ја разбира климата, дигитална архива што ја враќа локалната меморија во јавноста, туризам што ја почитува носивоста на просторот и уметност што ја отвора темата за екологијата – сите тие се облици на културна адаптација.

Затоа културната екологија не е периферна академска дисциплина. Таа е начин да го видиме општеството како жив систем во кој секоја одлука остава трага. Начинот на кој градиме, трошиме, паметиме и создаваме ја менува природата околу нас. Променетата природа потоа ги менува нашите навики, можности и односи.

Прашањето не е дали човекот ќе влијае врз средината. Тоа веќе го прави со секој пат, зграда, нива, фестивал, фабрика и напуштен објект. Вистинското прашање е каква култура ќе создаде од тоа влијание – култура што ги троши сопствените услови за живот или култура што знае да ги обновува.