Спанаќот е мошне раширена култура во сите земји од умерениот појас. Кај нас го знаеме од одамна -и како пазарен зеленчук, и како нешто што расте во домашните градини, а во поново време и како суровина за конзервната индустрија. Нема спектакл околу него, нема мода, но има континуитет. И токму затоа вреди да му се застане на патот и да се погледне повнимателно.
Зеленчук што доаѓа кога другите исчезнуваат
Посебното прехранбено значење на спанаќот е во тоа што успева во периоди кога друг зеленчук има малку. Токму тогаш, кога природата штеди, тој се појавува како тивка, но сигурна поддршка на исхраната. Не како луксуз, туку како основа.
„Кралот на зеленчукот со хлорофил“
Не случајно спанаќот често се нарекува „крал на зеленчукот со хлорофил“. Листовите му се преполни со минерали и витамини, а содржината на хлорофил е исклучително висока. Само во 100 грама спанаќ има околу 1400 милиграми минерални состојки. Тој е најбогат зеленчук со магнезиум – околу 56 милиграми – и железо, но содржи и калиум, калциум, натриум, фосфор, бакар, цинк, јод и кобалт.
Од витамините, најмногу е застапен витамин Ц – околу 60 милиграми, потоа сите витамини од Б групата, а каротинот го обезбедува и провитаминот А. И покрај ова богатство, спанаќот може да се консумира во неодредени количества, затоа што содржи многу малку белковини (2,2%), јаглеродни хидрати (3,9%) и масти (0,3%).
Фолната киселина и крвта
Посебно место зазема фолната киселина. Токму поради неа, спанаќот има значајна улога во создавањето на црвените крвни зрнца. Тоа не е народна приказна, туку биолошка функција која со децении е потврдена во медицинската пракса.
Предупредување што не треба да се игнорира
Но спанаќот не е без своја сенка. Тој содржи оксална киселина, чии кристали можат да ги затнат бубрежните канали. Затоа, луѓето кои имаат проблеми со бубрезите треба да го избегнуваат. Добрата вест е дека нејзиното дејство може да се ублажи ако спанаќот се подготвува со млеко или павлака. Оксалната киселина се врзува со калциумот од млекото и создава нерастоплив калциум оксалат, кој потоа се излачува од организмот.
Како најдобро да се консумира
Најпрепорачливо е спанаќот да се консумира свеж, како салата со малку маслиново масло и лимон. Кога е зготвен, треба да се изеде веднаш по термичката обработка. Не е препорачливо да се јаде наредниот ден, а уште помалку да се подгрева, затоа што при подгревање се создаваат нитрити. Под дејство на бактериите во дебелото црево, тие се претвораат во нитрозамини кои имаат канцерогено дејство.
Исто така, не е препорачливо спанаќот да се подготвува како вариво со брашно и маст од животинско потекло, бидејќи може да предизвика сериозни здравствени тешкотии, најчесто пролив.
Попај не бил далеку од вистината
Попај морнарот од истоимената серија цртани филмови со право јаде спанаќ во енормни количества и потоа бицепсите му растат за миг. Иако тоа звучи како карикатура, научните истражувања покажале дека спанаќот навистина има стероиден ефект. Лабораториските тестови покажале дека јадењето спанаќ го зголемува производството на мускулни протеини за околу 20%. Тоа се должи на стероидните хемиски фитоелементи кои ги содржи.
Секојдневното конзумирање на големи количества спанаќ може да ја стимулира мускулната сила. За забрзан раст и развој би требало да се изедат околу 1 килограм дневно, што е тешко остварливо. Но и само 50 грама спанаќ на ден се доволни за значајна корист и побрз раст на мускулите.
Што сè покажале истражувањата
Истражувањата забележале и низа други ефекти. Присуството на целулоза, околу 620 милиграми, го прави спанаќот исклучително корисен за варењето и чистењето на организмот. Често се користи и против обстипација. Во народната практика се користи и чај од семе од спанаќ – 5 до 10 грама семе се варат 20 минути во 2 дл вода, се остава да се олади, се цеди и се пие три пати на ден по јадење.
Во однос на видот, научниците работат на техники за екстракција на пигменти од спанаќот кои би се внесувале во нервните клетки на рожницата. Се верува дека тие, задолжени за апсорпција на светлината, би можеле да помогнат во лекување на одредени облици на слепило или барем делумно да го повратат видот.
Каротиноидниот пигмент во спанаќот покажал и заштитно дејство против рак на простата. Неоксантин, еден од тие пигменти, ги стимулира раковите клетки на простатата да се самоуништат, а преку метаболните процеси во цревата се претвора во неохроми кои го инхибираат растот на канцерогените клетки.
Антиоксидантната сила на листот
Во спанаќот се откриени 15 различни флавонски соединенија кои дејствуваат како силни антиоксиданси. Многу од нив имаат улога во превенцијата на ракот. Тоа било доволна причина научниците да ги изолираат овие соединенија во чиста форма и да продолжат со испитувањата. Студиите покажале дека тие го забавуваат растот на малигните клетки на кожата, желудникот и дојката.
Што точно се јаде
За исхрана најчесто се користи младото лисје на спанаќот. Тоа е делот кој содржи најмногу фосфор и калциум и кој има најдобар вкус и највисока хранлива вредност.
Ботанички карактеристики
Спанаќот е едногодишно дводомно растение од семејството Chenopodiaceae. Најпрво се формира лисна розета, од која подоцна израснува цветоносното стебло. Има мошне кратка вегетација. Раните сорти формираат лисна розета за 30 до 35 дена по никнувањето, а доцните за околу 45 дена.
Услови за растење
Оптималната температура за раст му е меѓу 12 и 14 степени Целзиусови. Интензивно расте и во текот на топлите зимски денови. Мошне е отпорен на мраз и добро ги поднесува нашите зими, а во јужните краишта вегетира речиси цела зима.
Најмногу му одговара умерена влажност на земјиштето и воздухот. Високите температури и сушата го влошуваат квалитетот на листот и го забрзуваат формирањето на цветоносното стебло. Најдобро успева на плодни и добро наѓубрени почви.
Сорти и сеидба
Од сортите, најпознати се матадор и вирофлеј, а во помала мера и други. Кај нас, спанаќот најчесто се одгледува како зимски посев. Се сее кон крајот на август, во септември или доцна наесен, како предзимска сеидба. Со нешто помал успех може да се одгледува и со рана пролетна сеидба.
Подготовка на земјиштето и ѓубрење
Земјиштето треба да се обработи веднаш по жетвата на претходниот посев. Ако претходната култура не била ѓубрена со шталско ѓубре, се препорачува под спанаќ да се заораат 30-40 тони по хектар. Пред сеидбата се додаваат 30-40 кг/ха азот, 50-60 кг/ха фосфор и 60 кг/ха калиум. Ако не се користи шталско ѓубре, нормите на минерални ѓубрива, особено азот, треба значително да се зголемат.
Сеење и берба
Спанаќот се сее на меѓуредно растојание од 20 до 30 сантиметри, на длабочина од 3 до 4 сантиметри. Потребни се 20-25 килограми семе по хектар. По сеидбата, парцелата треба добро да се фрезира.
Бербата започнува кога растенијата ќе формираат 5-6 добро развиени лисја и трае сè додека не започнат да тераат во семе. Посевите од предзимската сеидба најчесто доспеваат во март и април, а од пролетната во април и мај. Спанаќот се бере рачно или со отсекување до земја, а на големи површини со комбајни или косачки.
Принос
Посевот од есенската сеидба дава принос од 15 до 20 тони по хектар, додека пролетната сеидба дава нешто помал принос – околу 9 до 10 тони по хектар.
