На 27. април 2017. година Македонија не гледаше хаос во Собранието. Гледаше судир меѓу институција и народ, меѓу изборна волја и насилство, меѓу политичка пропаганда и границата зад која државата престанува да биде држава. Тоа беше вечер во која парламентарната сала, ходниците и прес-центарот се претворија во сцена на крв, страв и отворен напад врз луѓе избрани да седат во највисокиот законодавен дом.
„Крвавиот четврток“ е еден од најтешките моменти во поновата македонска политичка историја. Слики на раскрвавени пратеници, тепани новинари и институционална беспомошност во првите минути. Таа вечер јасно се виде што може да се случи кога политичката криза долго се храни со неизвесност, страв и говор на омраза.
Според меѓународни извештаи, насилството следуваше по изборот на Талат Џафери за претседател на Собранието, а во хаосот беа повредени десетици луѓе. Меѓу нив пратеници, новинари и службени лица. Потврдуваат извештаи на The Guardian, Balkan Insight и Voice of America.
Политичка криза што созреваше пред камерите
27. април не падна од небо. Тој беше завршна експлозија на долга политичка криза што ја тресеше Македонија по прислушуваните разговори, масовните протести, Договорот од Пржино, изборите од декември 2016. и неуспешното формирање влада во првите месеци од 2017. година. Земјата беше во состојба на институционална блокада: Собранието беше конституирано, но не можеше нормално да продолжи; парламентарното мнозинство постоеше, но преносот на власта беше блокиран со процедурални, политички и медиумски механизми.
Во тој амбиент, иницијативата „За заедничка Македонија“ со недели организираше протести низ земјата. Формално, протестите се претставуваа како одбрана на унитарноста и државата. Политички, пак, тие беа дел од поширок отпор кон новото парламентарно мнозинство што се формираше околу СДСМ и албанските партии. Анализата на LSE EUROPP го поставува настанот токму во поширокиот контекст на политичка блокада, криза на пренос на власта и институционална нестабилност.
Во македонската јавност, реториката беше сè помалку политичка, а сè повеќе егзистенцијална. Зборови како „предавство“, „платформа“, „федерализација“, „народ“, „држава“ и „одбрана“ се користеа како политичко оружје. Во таков јазик секогаш има опасност: кога противникот ќе престане да биде политички противник и ќе биде претставен како непријател на народот, тогаш толпата многу полесно почнува да верува дека насилството е некаква форма на патриотска должност.
Токму затоа 27. април не може да се разбере како „инцидент“. Тој беше последица на политички систем во кој долго време се бришеше разликата меѓу партија и држава, меѓу институционален спор и егзистенцијална закана, меѓу протест и организиран притисок врз уставниот поредок.
Вечерта кога Собранието беше пробиено
Клучниот момент дојде по изборот на Талат Џафери за претседател на Собранието. Новото парламентарно мнозинство го избра Џафери во атмосфера на тензии и оспорувања, а потоа демонстранти насилно влегоа во зградата на Собранието. Во тогашното известување на The Guardian се наведува дека околу 200 демонстранти, дел од нив маскирани, го пробиле полицискиот кордон и влегле во парламентот. Balkan Insight следниот ден известуваше дека полицијата подоцна интервенирала за да го врати редот, откако насилството веќе ја потресе институцијата.
Сликите што вечерта се појавија во јавноста останаа впишани во колективната меморија: Зоран Заев со крваво лице, Радмила Шекеринска нападната во собраниската сала, Зијадин Села тешко претепан, пратеници заглавени во прес-центарот, новинари под закана, службеници што се обидуваат да преживеат во сопствената институција. Во тој миг Собранието не беше храм на демократијата, туку простор во кој демократијата беше физички нападната.
Официјалното Јавно обвинителство подоцна наведе дека дел од обвинетите со потпалувачки говори ја разгореле нетрпеливоста на насобраните граѓани, по што групи насилно се обиделе да ги отворат влезните врати, со туркање, удирање и кршење. Во обвинението за настаните од 27. април беше опфатена поширока група обвинети, меѓу кои и лица што се товареа за организаторска улога.
Таа вечер не беше нападнат само еден политички блок. Беа нападнати процедурите што овозможуваат смена на власта без крв. Во парламентарна демократија може да се оспорува избор, може да се води политичка битка, може да се поднесуваат жалби, иницијативи, интерпелации, приговори, но кога толпа влегува во Собрание и тепа пратеници таа веќе не е дел од политичкиот процес – таа е негово уривање.
Повредени, страв и институционална одговорност
Бројките околу повредените во различни извештаи се движат околу стотина лица, со пратеници, новинари, полицајци и собраниски службеници меѓу погодените. Во енциклопедиските прегледи за упадот во македонското Собрание во 2017. година се наведува бројка од 102-ца повредени. Но, зад таа бројка стои нешто што статистиката не може да го покаже: стравот на луѓето кои сфатија дека институцијата во која работат не може во секој миг да ги заштити.
Најтешко во јавната меморија остана нападот врз Зијадин Села, кој беше претепан до бесвест и извлечен од салата во исклучително драматични околности. Радио Слободна Европа, во известувањата за судските постапки поврзани со нападот врз Села потсетуваше дека тој беше една од најтешко повредените личности во собранискиот хаос.
Македонскиот хелсиншки комитет за човекови права подготви посебен извештај за насилниот напад во кој укажуваше на можни кривични дела, повреди на права и институционални пропусти. Таквиот извештај е важен не само како правна документација, туку и како потсетник дека 27. април не беше телевизиски спектакл, туку настан со реални жртви, реална траума и реални последици.
Особено тешко прашање беше улогата на полицијата и безбедносните структури. Зошто зградата не беше заштитена? Зошто влезот беше дозволен или недоволно спречен? Зошто интервенцијата доцнеше? Зошто пратеници и новинари беа оставени да се спасуваат во простории на парламентот? Тие прашања не се технички. Тие се прашања за тоа дали државниот апарат бил способен и подготвен да ја брани институцијата во момент кога политичкото насилство тропнало на нејзината врата.
Судскиот епилог – пресуди, амнестии и политичка сенка
Правниот епилог на 27. април беше долг, тежок и политички натоварен. Во март 2018. година Јавното обвинителство поднесе обвинение за настаните во Собранието, а предметот се водеше за кривично дело терористичко загрозување на уставниот поредок и безбедноста. Обвинението опфати лица од различни улоги – учесници во насилството, лица поврзани со организирањето, но и луѓе од безбедносниот и политичкиот систем.
Во март 2019. година во еден од главните предмети за 27. април беа изречени високи затворски казни. Поранешниот директор на Бирото за јавна безбедност, Митко Чавков, беше осуден на 18 години затвор, а повеќе други обвинети добија казни од осум до 15 години; првостепено беа изречени вкупно 211 години затвор за 16 од 17 обвинети, додека Игор Дурловски беше ослободен од обвинение. За ова известуваа Радио Слободна Европа и Anadolu Agency.
Апелацискиот суд подоцна делумно ги измени казните. Според Сакам да кажам, казната на Чавков беше намалена од 18 на 16 години, а беа потврдени или изменети и други казни. Во 2023. година, 360 степени објави дека Врховниот суд ги одбил барањата за вонредно преиспитување, со што фактички останаа на сила пресудите во главниот предмет за насилствата од 27. април.
Но, правната приказна не заврши со изречените казни. Законот за амнестија донесен во 2018. година отвори ново поле на политички и правни полемики. Transparency International го бележи овој случај како пример на законско решение со силни политички импликации, наведувајќи дека амнестијата опфатила дел од обвинетите поврзани со настаните во парламентот.
На 23. јануари 2025. година Основниот кривичен суд Скопје го уважи барањето за амнестија на обвинетите во предметот „Организатори на 27. април“ – на поранешниот собраниски спикер Трајко Вељаноски, ексминистрите Миле Јанакиески и Спиро Ристески, како и поранешниот директор на УБК Владимир Атанасовски. За ова извести МИА, а Associated Press објави дека судот се повикал на Законот за амнестија од 2018. година.
Оваа одлука повторно го врати 27. април во политичкиот центар. За едни, амнестијата беше правно исправување на процес што го сметаа за политички мотивиран; за други, таа беше удар врз одговорноста и дополнителна релативизација на нападот врз Собранието. Токму тука лежи најдлабоката последица од 27. април: правдата не беше доживеана како заедничка точка, туку како продолжение на политичката поделба.
Медиумите, пропагандата и јазикот што создава толпа
Ниту еден настан од ваков тип не се случува само со физички влез во зграда. Пред да се скрши врата, долго се крши смислата на зборовите. Кога со месеци се повторува дека некој ја продава државата, дека парламентарното мнозинство е нелегитимно, дека институциите се киднапирани ако не служат на „нашата“ страна, тогаш насилството почнува да се подготвува во јазикот уште пред да се појави во ходникот.
Во оваа смисла, 27. април е и лекција за медиумската екологија на Македонија. Политичките пораки, партиските медиуми, социјалните мрежи и протестната реторика создадоа атмосфера во која едно парламентарно гласање беше претставено како историска катастрофа. Тоа не значи дека секој што протестирал сакал насилство. Но, значи дека јавниот говор бил доведен до точка во која насилникот можел да си најде морално оправдување.
Важно е да се каже нешто непријатно: демократијата не се урива само од оние што удираат. Таа се урива и од оние што со денови ја подготвуваат сцената, од оние што ја релативизираат агресијата, од оние што по настанот зборуваат за „емоција“, „револт“ или „народен гнев“. Како крвта во Собранието да била временска непогода, а не човечка постапка.
Зошто 27. април не смее да се сведе на партиски мит
Најголемата опасност по вакви настани е тие да се претворат во мит за племенска употреба. Едните да го користат како вечен доказ дека противникот е антидемократски и насилен; другите да го користат како приказна за „уставобранители“, „жртви на политички прогон“ или „наместен процес“. Во таквата поделба вистината исчезнува, а на нејзино место останува корисна легенда.
Меѓутоа, 27. април треба да се чита посериозно. Тој не е само приказна за ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ, ниту само за тогашната парламентарна конфигурација. Тој е приказна за тоа колку е кревка институцијата кога политичката лојалност станува поважна од уставниот поредок. Тој е приказна за тоа колку брзо народот може да биде претворен во толпа, а толпата во средство. Тој е приказна за тоа како зборот „патриотизам“ може да биде злоупотребен за нешто што суштински ја понижува државата.
Патриотизмот не е влегување во Собрание со тупаници. Не е тепање пратеник. Не е закана кон новинар. Не е влечење жена за коса. Не е линч на политички противник. Ако државата има смисла, тогаш таа смисла почнува токму од оваа граница: политичкиот противник не смее да биде физички непријател.
Македонската демократија по крвавиот четврток
По 27. април Македонија продолжи. Беше формирана нова влада, политичките процеси се одвиваа, земјата влезе во нови внатрешни и меѓународни спорови, се менуваа власти, се менуваа коалиции, се менуваше јавниот фокус. Но, таквите денови не исчезнуваат затоа што календарот продолжил. Тие остануваат како тест: дали нешто научивме или само го ставивме во архивата на меѓусебните омрази?
Денес, на 27. април, прашањето не е што се случи таа вечер. Прашањето е дали македонското општество има капацитет да ја именува вистината без партиска калкулација. Да каже дека нападот врз Собранието беше напад врз институцијата, независно кој тогаш бил власт, опозиција, пратеник, министер, демонстрант или полициски функционер. Да каже дека одговорноста не смее да биде селективна, но ни насилството не смее да биде романтизирано.
Крвавиот македонски четврток ќе остане датум што предупредува. Не затоа што Македонија е осудена да го повтори, туку затоа што секое општество што заборава како стигнало до работ на политички линч полесно повторно се приближува до истиот раб. На 27. април не беше понижена само една партија или една коалиција. Беше понижена идејата дека политичката борба мора да остане во рамките на зборот, законот и институцијата.
Затоа овој датум не треба да се памети како партиски ден. Треба да се памети како граница. Од едната страна е демократијата со сите нејзини слабости, нервози, неправди и процедури. Од другата е толпата што решава дека тупаницата има поголемо право од гласот. Македонија на 27. април 2017. година ја виде таа граница однатре, во сопственото Собрание. И токму затоа не смее да се преправа дека не ја видела.
И натаму продолжува да тлее жарот на и меѓународно докажаниот сосема несоодветен правен епилог: драстични, тешки, долготрајни затворски казни за кривично дело терористичко загрозување на уставниот поредок и безбедноста. За што кога-тогаш мора да одговараат главните судски „водачи“ и нивните ментори. Колку поскоро-толку подобро за правдата, а најнапред за демократијата и севкупниот напредок на државата Република Македонија.
