Има ора што ги паметиме по мелодијата, други по брзината на чекорот, по раскошот на носијата или по вештината на играорецот. „Комитско“ останува во сеќавањето по нешто потешко за објаснување. Во него движењето носи приказна. Телото станува раскажувач, стројот добива драматургија, а чекорот потсетува дека народната игра некогаш можела да биде многу повеќе од веселба.
Токму затоа „Комитско“ е интересно и надвор од фолклорната сцена. Неговата историја покажува како еден играорен образец се раѓа во конкретно историско време, се шири низ народната средина, се менува со исчезнувањето на стариот начин на живот и конечно добива сценски облик преку кој новите генерации го препознаваат. Меѓу тие преобразби останува истото јадро – ликот на комитата како фигура на отпор, опасност, дисциплина и подготвеност за жртва.
Кога орото зборувало за она за што не се зборувало гласно
Етнокореологот Владимир Јаневски, во трудот „Комитско оро“, ги следи пишаните траги за играта до почетокот на XX век. Еден од најраните познати записи е од 1909. година, во трудот на етнографот Јован Хаџивасиљевиќ за Кумановската област. Податоците упатуваат дека орото веќе било присутно кон крајот на XIX и почетокот на XX век, во времето кога комитските чети силно навлегувале и во народната имагинација. Според истиот извор, неговото играње во одреден период можело да биде третирано од власта како провокација, па изведувањето се криело.
Тоа ни кажува нешто важно за природата на традицијата. Народот не ја создава својата култура во празен простор. Историските околности влегуваат во песната, во облеката, во приказните, па и во начинот на кој се поставува ногата на земјата. Јаневски забележува дека мотивот на комитата оставал траги и во машката носија. Комитата постепено станувал културен лик – препознатлива слика на одважноста што можела да биде преточена и во игра.
Во етнокореолошка смисла, „Комитско“ е документирано во поширокото Источно играорно подрачје на Македонија, меѓу другото во Жеглигово, Славиште, Овче Поле, Радовишко, Малешево и Пијанец, а се забележани и варијанти од околината на Кочани. Тоа е важна нијанса: „Комитско“ не треба да се замислува како една единствена, еднаш засекогаш фиксирана кореографија. Како и многу народни ора, живеело во варијанти, локални начини на изведување и различни средини.
Борбата претворена во игра
Во основата на „Комитско“ лежи драмско-мимичкиот карактер. Движењата не служат само за оформување ритмичка целина, туку имитираат дејства. Во запишаните варијанти се препознаваат подготовка на оружјето, заседа, фрлање бомба, судир со непријателот, средување на облеката. Играчот истовремено игра и претставува лик.
Токму тука „Комитско“ ја преминува границата меѓу оро и мала народна драма. Не му е потребен долг расказ за да создаде конфликт. Доволни се положбата на телото, погледот, наглото собирање на групата, исчекувањето пред движењето. Во традиционалните варијанти што ги разгледува Јаневски значајно место имала и гајдата, иако постоеле повеќе музички облици. Истражувачите го поврзуваат орото со пошироката категорија борбени и витешки игри, во кои заедницата преку движење претставува храброст, судир и одбрана.
Но „Комитско“ не живеело исклучиво во контекст на борбена симболика. Теренските податоци отвораат многу поширока слика. Во Велес во триесеттите години на XX век било играно за Велигден, а во Штип до педесеттите години било забележано и на свадби. Според едно теренско сведоштво што го пренесува Јаневски, свадбата можела да започне откако ќе се изигра „Комитското“. Така орото се открива како дел од живата заедница, а не како музејски предмет создаден единствено за историска комеморација.
Од селскиот собор до големата сцена
Втората половина на XX век донела пресврт. Иселувањето од селата, менувањето на свадбените и празничните обичаи и исчезнувањето на старите собори го стеснувале просторот во кој традиционалното оро живеело природно. Во исто време се отворил друг простор – сцената.
Во 1954. година Емануел Мане Чучков подготвил сценска обработка за Ансамблот за народни игри и песни „Танец“, потпирајќи се врз автентични играорни обрасци. Денешниот репертоар на „Танец“ го опишува „Комитско“ како драмски фрагмент од борбата на комитите со османлискиот аскер, со девет играчи, меѓу кои војвода, и со кратко учество на играорки. Со сценската обработка народниот материјал добил појасна драматургија и форма приспособена за публика што гледа од салата, а не од кругот околу селското оро.
Тоа е моментот кога започнува една од најинтересните приказни за фолклорот: за да преживее, традицијата понекогаш мора да го смени местото на живеење. Чекорот што некогаш им припаѓал на свадбата, празникот или соборот се преселува под рефлектори. Се менуваат музичката придружба, бројот на играчи, просторната организација и драмското дејство. Она што се добива е силна сценска слика. Она што може да се загуби е заборавот дека пред кореографијата постоел жив обичај.
Колку сценската верзија станала влијателна покажува и податокот дека до 1988 година варијанти засновани врз поставката на Чучков биле присутни кај десетици играорни групи. „Комитско“ така престанало да биде познато само во средините каде што некогаш природно се играло и станало дел од пошироката претстава за македонското фолклорно наследство.
Кога орото влегува и во филмот
Сценската моќ на „Комитско“ рано го привлекла и филмот. Во 1955. година, врз мотиви од кореографијата, бил снимен документарниот филм „Комитска легенда“ во продукција на „Вардар филм“. Сценариото било на Славко Јаневски, режијата на Јово Камберски, а камерата на Бранко Михајловски. Во филмот настапувале играорци од првата генерација на „Танец“, а сценската постановка била пренесена во планински амбиент. Филмот и денес е евидентиран во фондовите на Кинотеката.
Тука кругот станува уште поширок. Историскиот лик влегол во народното оро, орото влегло во кореографијата, а кореографијата во филмот. Секоја нова форма додавала сопствен јазик. И секоја генерација го гледала „Комитско“ малку поинаку од претходната.
Тишината како дел од современата меморија
Посебно место во поновата јавна слика на „Комитско“ има изведбената традиција на КУД „Илинден“ од Битола. Таму орото со децении е поврзано со фестивалот „Илинденски денови“ и со впечатливата фигура на војводата. Во таа традиција се нагласува глувонемата, односно изведбата без музичка придружба – силен сценски контраст со други документирани варијанти во кои присуствувале гајда или оркестар. Токму тоа покажува колку различни животи може да има едно исто оро.
Во тишината, секој удар на опинецот, секое клекнување и секое запирање добиваат поголема тежина. Публиката повеќе не ја следи мелодијата – го следи телото. А телото се претвора во архив што не се чита, туку се гледа.
Можеби токму таму треба да се бара трајноста на „Комитско“. Не во обидот да остане непроменето, бидејќи таква традиција речиси и не постои, туку во способноста да ја пренесува својата основна напнатост низ различни времиња. Од крајот на XIX век, преку селските собори и свадби, ансамблите и филмската камера, до денешните фестивалски сцени, орото постојано ја менувало својата форма, а сепак го задржувало препознатливиот мотив на исправениот човек што се соочува со опасноста.
Затоа „Комитско“ вреди да се гледа внимателно, а не само свечено. Зад ефектната кореографија има слоеви од една многу подолга културна приказна. Чекорите не ни кажуваат сè што се случило во историјата – народното оро не е историски документ во строгата смисла. Но ни покажуваат како луѓето сакале да ја запаметат историјата. Понекогаш токму таа разлика, меѓу настанот и неговото паметење, открива најмногу за една култура.
ALT: Македонски играорци во традиционална изведба на Комитско оро.
