Има преданија што не објаснуваат само од каде доаѓа името на едно место, туку откриваат како народот ја разбирал природата: како сила, како судбина, како нешто што може да се почитува, но не и целосно да се покори. Такво е и преданието за изворот на Црна Река, запишано од Марко К. Цепенков – кратка, силна народна приказна во која водата, жалоста и зборот се спојуваат во едно име.
Во географијата, изворите на Црна Река кај Железнец се дел од демирхисарскиот предел, под планината Лубен, од каде водата го започнува својот долг тек кон Пелагонија и понатаму кон Вардар. Во народната меморија, пак, тоа место е нешто повеќе од извор: тоа е рана во земјата, отворена од трагедија и затната со човечка мака.
Преданието за црниот извор
Старите луѓе од селата крај Железничката Река раскажувале дека изворот на Црна бил некогаш многу посилен. Толку силен, што водата го полнела Битолското поле и носела страв кај луѓето што живееле под планината. Народот велел дека изворот бил затнат со безброј руна волна, за да се запре водата и да не се разлева по полето. Но, како што бива со големите води, ни волната, ни човечката итрина не можеле да ја затворат до крај.
Во старо време, според преданието, реката не извирала таму каде што тече денес, туку повисоко, на Лубен-Планина. Подоцна, откако изворот бил затнат, водата пробила подолу, кај денешниот тек. Од изворот до селото Бучин, реката народот ја викал Железничка Река, а потоа, кога веќе го добивала својот јасен тек и своето име, станувала Црна.
Приказната вели дека на планината живеел еден овчар со многу овци. Тој имал дете, кое често го праќал кај изворот да донесе вода. Еднаш детето паднало во изворот и се удавило. Кога таткото го нашол, жалоста го скршила. Се вратил кај стадото, ја собрал сета волна што ја имал острижено од овците, ги повикал своите измеќари и тргнал кон изворот.
Таму, со болка што веќе не знаела за мерка, го затнал изворот со волната и му се обратил како на живо суштество:
„Еве вака аз тебе, бре црни изворе. Ти ми го удаи детето и ме поцрна мене, ама и јас тебе ќе те затворам во црната земја.“
Од тој збор – „црни“ – народот рекол дека останало името Црна.
Но водата не прифатила да биде заробена. Преданието раскажува дека многу денови планината се тресела од силата на затнатиот извор. Најпосле, водата пробила подолу, таму каде што тече и денес. А горе, на старото место, останале траги – како спомен дека реката еднаш била затворена, но не и победена.
Кога географијата станува народна меморија
Ова предание не треба да се чита како обична „објаснувачка приказна“ за името на реката. Во него има многу постар слој на народно мислење: водата не е само природна појава, туку сила што зема, враќа, пробива, памети. Човекот може да ѝ се налути, може да ја проколне, може да се обиде да ја затне со волна, камења или клетва – но не може да ја укине.
Црна Река навистина е една од најзначајните реки во Македонија: според географските податоци, таа извира во пределот на Железнец, минува низ Демирхисарско и Пелагонија, а потоа продолжува кон Скочивирската Клисура и се влева во Вардар. Во овој географски тек, лесно се гледа зошто народот ја доживувал како голема сила: таа не е само вода што минува, туку река што обликува предели, полиња, клисури и паметење.
Токму затоа преданието има тежина. Не се занимава со научно објаснување на изворите, туку со човечката потреба да се најде смисла во несреќата. Детето што исчезнува во изворот, таткото што ја затнува водата со волна, планината што се тресе и реката што пробива на друго место – тоа се слики што ја претвораат природата во морална сцена. Во таа сцена, името „Црна“ не е само боја, туку белег на жалост.
Цепенков и вредноста на запишаното предание
Записот на Марко К. Цепенков е особено важен затоа што ја зачувува живата народна интонација: говорот, ритамот, локалните имиња, чудењето, иронијата и болката. Во дигиталните збирки, како „Сказни и преданија“ од Марко Цепенков, се гледа колку овие текстови не се само фолклорен материјал, туку културна архива на македонското раскажување. Денес и Институтот за фолклор „Марко Цепенков“ – Скопје го носи неговото име, како потсетник дека усната традиција не е маргинална белешка, туку темел на културната меморија.
Во преданието за изворот на Црна има и нешто што е длабоко македонско во односот кон просторот: планината не е само планина, реката не е само река, селото не е само населено место. Сè има приказна. Сè има „зошто“. И кога историските факти молчат, народното предание го отвора другиот архив – оној во кој земјата зборува преку човековата болка.
Река што не може да се затвори
На крајот, ова не е само предание за едно удавено дете и еден несреќен овчар. Тоа е приказна за границата меѓу човекот и природата. Човекот сака да казни, да запре, да затвори. Реката сака да тече. И затоа, во народната логика, Црна не го добива името само по темната вода или по земјата низ која минува, туку по жалоста што ја предизвикала и по силата што никој не можел да ја задржи.
Така преданието останува живо: како објаснување, како опомена и како поетска географија на Македонија. Реката продолжува да тече, а зборот што ја именувал – „црна“ – останал да го носи споменот на човековата мака и на водата што секогаш си го наоѓа патот.
Предание за изворот од реката Црна
Старците од селата на Железничката река (Битолско) знаат за изворот од реката Црна оти е затната со безброј руна волна, да се запри да не течи. Арно ама не можеле да го затнат да не течи ич, како стерната наша. При се што не го затнале сиот, пак велат бериќетверс`н, што го затнале да не извират, како тогај што се полнело сето поле Битолцко. (Санким сега не е удаено полујната поле Битолцко од реката Црна, де!)
Изворот од реката Црна
Село Железник се наоѓат помеѓу Прилеп, Крушоо и Битола. До селото имат една планина што се викат Лубен. Под планината извират реката Црна; арно ама, од кај што извират да до с. Бучин ја викаат Железничка Река. Од кај што течит сега, во старо време не извирала, ами извирала горе на Лубен- Планина и отаде слегуала долу, кај што течит сега. Еве што се прикажуат за горниот извор што се затнал.
Имало еден овчар со многу овци, што `и пасел на планината. Овчарот си имал едно дете и често го праќаше кај изворот да залеит вода. Еднаш не знам како сторило детето и беше паднало во изворот, та беше се удаило. Откоа го најде овчарот детето, голема жал беше му паднало. Се вратил кај овците и кренал сета волна од овците што беше остригол. Тогај брго зел измеќарите со себе и му отишле кај изворот, та беше го затнал со волната велејќи:
-Еве вака аз тебе, бре црни изворе, ти ми го удаи детето и ме поцрна мене, ама и јас тебе ќе те затворам во црната земја.
Ете од тој збор, од овчарот што рекол, му останало името Црна.
А откоа го затнал изворот арно и јако, многу дни што се тресела планината од зор што имала од затнатиот извор, најпосле пробила долу, кај што течит сега, а од кај што течеше напред се познаат местото кај што врвела реката и од кај што извирал изворот и ден- денеска трага имат.
Запишал: Марко К. Цепенков
Редакциска обработка: Panoptikum.mk
