„Идејата не чини ништо.“
Оваа реченица сум ја слушнал толку многу пати што веќе е оштоприфатена како вистина. И најинтересно е што најчесто ја кажуваат луѓето кои, малку пред тоа, барале некој да им даде идеја. Ќе седнете на кафе, ќе почне разговорот за некој бизнис, проект, производ, медиум, кампања или проблем што со месеци не можат да го решат, и некаде по второто кафе ќе дојде неизбежното: „Ај ти кажи, што би направил?“ Или: „Дај некоја идеја, ти си по тие работи“. По ново: „Ми треба твоето мислење“. И тогаш идејата е ужасно важна. Тогаш им треба. Тогаш одеднаш станува битно некој да го види она што тие не го гледаат, да ги поврзе работите што ним не им се поврзуваат и да предложи нешто што може да ја помести работата од место.
Само што, во моментот кога таа идеја ќе биде изговорена, нејзината вредност чудесно почнува да паѓа. До пред три минути не знаевме што да правиме, а сега, кога некој ни кажал, тоа веќе изгледа некако очигледно. „Да, бе, точно.“ „Па тоа може.“ „Па добро, ништо комплицирано.“ Е – тука стартува оценувањето на туѓата мисла: додека ни треба – вреди, а штом ја добиеме – повеќе не е ништо особено.
Зошто толку тешко ја почитуваме вредноста на идејата?
Можеби токму затоа што тешко ја врзуваме идејата со пари. Ако купуваме маса, компјутер, машина, автомобил или материјал, немаме проблем да прифатиме дека тоа има цена. Го гледаме предметот, знаеме дека некој го произвел и очекуваме да платиме. Ако дојде мајстор и нешто поправи, исто така е јасно дека неговата работа се плаќа. Ако адвокат состави договор, ако архитект направи проект или програмер напише софтвер, повторно имаме нешто што лесно го препознаваме како производ на работа.
Со идејата е потешко затоа што не можеме да ја ставиме на вага. Некогаш таа е само една реченица. Некогаш е име. Некогаш е начин како да се постави некоја услуга, како да се продаде производ, како да се организира проект, како да се реши проблем или како нешто веќе постоечко да се погледне од сосема друг агол. Може да биде изговорена за дваесет секунди, и токму тука многумина прават една многу едноставна грешка: времето потребно да се каже идејата го изедначуваат со времето потребно таа да се создаде. И ја материјализираат во пари – и даваат цена.
А тоа речиси никогаш не е исто.
Човек може да ви каже решение за десет минути затоа што дваесет години пред тие десет минути работел, учел, грешел, пробувал, гледал туѓи грешки, се сопнувал на сопствените, читал, разговарал, споредувал и собирал искуство. Вие не ги плаќате десетте минути. Ако воопшто зборуваме за плаќање, ја плаќате способноста за десет минути да се стигне таму каде што вам можеби би ви требале шест месеци.
Колку навистина вреди една идеја?
Сум се мачел порано со прашањево, а со искуството и изминатите километри, се уверив дека прашањето ќе остане вечно без одговор. Прашањето: колку вреди идејата?
И нема едноставен одговор. И сигурно не постои ценовник според кој малата идеја е педесет евра, средната двесте, а големата пет илјади. Идеите немаат вредност сами по себе само затоа што се идеи. Има и лоши идеи. Има банални идеи. Има идеи што звучат фантастично на маса, а пропаѓаат во првиот судир со реалноста. Сите сме имале такви. Некои најдобро е никогаш да не излезат од бележникот. Жално е што во денешно време мислењето се поистоветува со идејата. А нели – уверени сме дека мислењето е најефтината роба.
Но има и идеи што во вистински момент, со вистинска реализација, можат да создадат огромна вредност. Некогаш тоа е нов производ. Некогаш компанија. Некогаш медиумски формат, книга, кампања, технолошко решение или сосема нов начин на кој се прави нешто старо. А понекогаш идејата е многу помала од тоа, но сепак вредна затоа што штеди пари, време или нерви. Ако една реченица ве спречила да потрошите десет илјади евра во погрешна насока, тогаш колку вредела таа реченица? Цената на хартијата на која била напишана или вредноста на штетата што ја спречила? Или пак, идеја за патување ви направила тотален пресврт во животот.
Тука веќе станува јасно дека вредноста не може да се мери само со количината на работа што ја гледаме. А тоа е нешто што, особено кај нас, многу тешко го прифаќаме. Ако некој осум часа физички седел пред компјутер, сметаме дека работел. Ако некој за половина час го решил проблемот што други тројца не успеале да го решат две недели, некако имаме чувство дека „само кажал што треба“. Како знаењето да е помалку вредно токму затоа што изгледа лесно кога го применува некој што знае што прави.
Кога туѓата идеја одеднаш станува „наша“
И тогаш доаѓаме до уште поинтересниот дел од приказната – идејата што не вреди ништо сè додека е туѓа, а одеднаш почнува да вреди многу кога ќе ја присвоиме.
Веројатно сите барем еднаш сме ја виделе таа ситуација. Некој ќе предложи нешто и првата реакција ќе биде млака: „Па добро“, „не знам баш“, „можеби“, „ништо посебно“. Ќе поминат неколку недели или месеци и истата работа ќе се појави како нов концепт, овојпат презентиран со многу поголема самодоверба. И ако прашате, одговорот речиси секогаш е ист: „Абе, ние одамна размислувавме во таа насока“.
Секако дека сме размислувале. Сите сме размислувале за сè откако некој друг ќе ни го покаже.
Не мислам дека идеите треба да се третираат како територија оградена со бодликава жица. Човечката мисла никогаш не функционирала така. Идеите се позајмуваат, се надградуваат, се комбинираат, се менуваат и од една идеја произлегуваат десет други. Двајца луѓе можат независно еден од друг да дојдат до слично решение. Тоа е нормално. Но исто така мислам дека секој разумен човек многу добро ја знае разликата меѓу инспирација и копирање. Како што ја знае разликата меѓу надградување на туѓа идеја и едноставно присвојување.
Само што понекогаш е попрактично да се правиме дека не ја знаеме.
Копирањето е најлесно кога некој друг веќе размислувал
Копирањето, впрочем, има една огромна предност: не мора да го поминете целиот процес на размислување што го поминал оној пред вас. Некој друг веќе го забележал проблемот, го нашол аголот, ги направил грешките, пробал што функционира и што не функционира, вложил време, можеби вложил пари, можеби ризикувал и на крај создал нешто што изгледа едноставно. Вие само треба да го видите готовиот резултат и да кажете: „Ова можеме и ние“.
Секако дека можете. Прашањето е дали сте го создале или само сте го повториле.
И тука има уште една незгодна вистина: копијата понекогаш може да заработи повеќе од оригиналот. Пазарот не е судница за морал и не му дели медали на оној што прв смислил нешто. Некој може подобро да го спакува, подобро да го продаде, да има поголем буџет или подобар пристап до публика и на крај да направи поголем бизнис од човекот чија идеја ја зел. Но тоа не го менува фактот од каде е создадена почетната вредност. Само покажува дека реализацијата и идејата не се едно исто.
Идеја или реализација – погрешно поставено прашање
Токму затоа ми е прилично бесмислена вечната расправија дали поважна е идејата или реализацијата. Без реализација, најдобрата идеја може да остане само добра реченица во тетратка. Но без идеја, беспрекорната реализација може да произведе прекрасно спакувано ништо. Едното не го поништува другото. Напротив, вредноста се создава кога тие две работи ќе се спојат.
Мене, сепак, повеќе ме интересира нешто друго: зошто толку лесно го обезвреднуваме мисловниот труд?
„Ај на кафе, само нешто да те прашам“
Тоа најдобро се гледа во оној добро познат повик: „Ај да пиеме кафе, имам нешто да те прашам“. И нема ништо лошо во тоа. Пријатели сме, познаници сме, луѓето разговараат, си помагаат и треба да си помагаат. Проблемот е кога „само едно прашање“ ќе се претвори во еден час анализа на туѓ бизнис, три идеи за позиционирање, предлог за продажба, комуникациски концепт и насока што треба да се прави следните шест месеци. На крајот ќе слушнете: „Еј, супер, многу ми помогна“.
Секако дека сум помогнал. Само што понекогаш едниот човек на масата мисли дека разговарал на кафе, а другиот штотуку одржал бесплатна консултација.
И не, решението не е секој збор што ќе го кажеме да го претвориме во фактура. Тоа би било подеднакво смешно. Идеите се споделуваат, знаењето се споделува, луѓето се поврзуваат и токму од такви разговори понекогаш се раѓаат најдобрите работи. Но има разлика меѓу доброволно споделување и очекување нечиј ум секогаш да ви биде бесплатен ресурс. Има разлика меѓу „те прашувам за мислење“ и „сакам да ми го решиш проблемот, само не сакам тоа да го наречам работа“.
Не е сè во парите – нешто е и во почитта
Тука, всушност, парите веќе престануваат да бидат главната тема. Главната тема станува почитта кон туѓиот труд.
Затоа што идејата не секогаш се плаќа со пари. Понекогаш нејзината вредност е во признанието. Понекогаш во авторството. Понекогаш во тоа да го вклучите човекот кој ја создал во нејзината реализација. Понекогаш е доволно само да кажете: „Ова беше негова идеја“. Чудно е колку мала реченица е тоа, а колку тешко им паѓа на некои луѓе да ја изговорат.
Веројатно затоа што признавањето на туѓата идеја значи и признавање дека вредноста не ја создаваме секогаш сами. А ние многу сакаме приказни во кои сме самите автори на сопствениот успех.
Вредноста ја гледаме дури кога ќе стане профит
Уште почудно е што често ја препознаваме вредноста на идејата дури кога таа ќе почне да носи пари. Додека е само концепт, сите се скептични. Кога ќе почне да функционира, одеднаш станува јасно дека била добра. А штом почне да заработува, се појавува и цела армија луѓе што „уште од почеток знаеле дека тоа ќе успее“.
Тогаш веќе не е тешко да се препознае вредноста. Тогаш имаме бројки. Многу поголема способност е да ја препознаеш додека сè уште ја нема.
Добрата идеја понекогаш не носи пари веднаш. Може да ви донесе репутација, да ви отвори врата, да ве поврзе со човек до кого инаку никогаш немаше да стигнете, да ви создаде публика, да ве позиционира на пазарот, да ви заштеди време или едноставно да ве спречи да тргнете во погрешна насока. И сите тие работи имаат вредност, иако не можете веднаш да ги запишете во табела под „приход“.
Колку вреди идејата?
Токму затоа прашањето „колку вреди идејата?“ не може да се сведе само на пари.
Идејата вреди онолку колку што може да промени нешто. Понекогаш тоа е многу, понекогаш малку, а понекогаш навистина ништо. Но ако веќе сте ја искористиле, ако ви решила проблем, ако сте заработиле од неа, ако врз неа сте изградиле нешто или едноставно сте ја презеле затоа што ви се допаднала – тогаш малку е смешно потоа да објаснувате дека и не била некоја особена идеја.
Особено ако прво сте ја побарале.
Можеби затоа најголемиот проблем не е што идеите не ги плаќаме доволно. Не треба секоја идеја да има фактура, авторски договор и банкарска трансакција. Најголемиот проблем е што често не умееме ни да ја признаеме вредноста што сме ја добиле од друг човек.
А од тоа почнува сè. Не од парите. Од едно многу едноставно: ова не го смислив јас. Го смисли некој друг. И да, вреди.
