Некои човечки изуми имаат точен датум, потпис и име на создавачот. За шахот немаме таква привилегија. Никој не може со историска сигурност да покаже кон еден човек и да каже: тој е оној што ја поставил првата табла, ги наредил фигурите и ги смислил правилата од кои, по многу векови промени, ќе настане играта што денес ја нарекуваме шах.
Најприфатената историска трага нè води кон Индија. Раната форма на играта, позната како чатуранга, се поврзува со индиската воена организација и најчесто се сместува околу VI век. Самото име упатува на четирите делови на тогашната војска – пешадија, коњица, слонови и бојни коли – чии далечни наследници можат да се препознаат во пешаците, коњите, ловците и топовите на современата табла. И Светската шаховска федерација го врзува раното потекло на шахот со Индија, од каде играта преминала во Персија, а потоа преку исламскиот свет стигнала до Европа.
Но таму каде што историјата остава празнина, човекот речиси секогаш создава приказна. А една од најубавите што преживеале низ вековите вели дека шахот го измислил индискиот мудрец Сиса Бен Дахир.
Кралот што мислел дека владее сам
Легендата има повеќе верзии, а имињата на владетелот се менуваат од еден стар запис до друг. Во една од најпознатите, кралот се вика Шихрам. Тој е моќен владетел, навикнат неговата волја да биде закон. Како многу владетели од легендите, има нешто што не го разбира: мисли дека силата на царството произлегува само од оној што седи на престолот.
Сиса Бен Дахир, мудрец и математички ум, сакал да му покаже колку е погрешна таквата претстава. Но директно да му кажеш на еден апсолутен владетел дека не е толку моќен колку што мисли може да биде опасна работа. Затоа Сиса не напишал расправа за власта. Не одржал говор. Не организирал бунт. Создал игра.
На квадратна табла поделена на 64 полиња поставил две спротивставени војски. Во средината на секоја од нив се наоѓал кралот. Тој бил најважната фигура: ако биде заробен, сè е загубено. Но кралот, и покрај својата важност, бил чудно ограничен. Можел да се движи само по едно поле. Без другите фигури бил речиси беспомошен.
Околу него стоеле неговите сили. Коњи, војници, борбени единици, фигури со различни можности и различни задачи. Некои биле моќни, други навидум безначајни. Пешакот изгледал најслаб меѓу нив. А сепак, и тој можел да ја промени судбината на битката.
Пораката била толку едноставна што не морала ни да биде изговорена: кралот е важен, но самиот не може ништо. Власта зависи од оние околу неа.
Според една традиција на легендата, токму тоа сакал Сиса да му го покаже на владетелот – дека ниеден крал, колку и да е моќен не може да го зачува царството без луѓето кои го сочинуваат. Меѓутоа, историските извори не ни дозволуваат оваа приказна да ја читаме како биографски факт. Encyclopaedia Iranica забележува дека средновековните исламски автори пренесувале повеќе различни легенди за индиски мудреци на кои им се припишувало создавањето на шахот. Меѓу најчесто споменуваните е токму Сиса, чие име се среќава во повеќе облици.
„Побарај што сакаш“
Кралот бил восхитен од играта. На таблата видел војна без крв, кралство без вистински жртви, борба во која победува оној што подобро размислува. Секоја одлука имала последица. Ниту една фигура не можела бесконечно да се движи без ризик. За да се нападне, требало да се предвиди одговорот. За да се победи, понекогаш требало нешто да се жртвува.
Владетелот решил богато да го награди мудрецот. „Побарај што сакаш“, гласи суштината на старото предание. Злато, земја, палати, скапоцени камења – кралот бил подготвен да плати награда достојна за изумот. Сиса побарал нешто што звучело речиси навредливо скромно: едно зрно жито. Само тоа требало да се стави на првото поле од шаховската табла. На второто – две. На третото – четири. На четвртото – осум. На секое следно поле требало да има двојно повеќе зрна отколку на претходното, сè до шеесет и четвртото поле.
Кралот се насмеал. Можеби дури и се почувствувал навреден. Му понудил богатство на мудрецот, а овој барал неколку зрна пченица или, во други верзии на легендата, ориз. Барањето изгледало толку мало што кралот веднаш наредил да биде исполнето.
Тогаш започнало броењето.
Замката на шеесет и четвртото поле
На почетокот сè изгледало смешно. Едно, две, четири, осум, шеснаесет, триесет и две…Но шаховската табла крие една математичка бездна. Бројот не расте линеарно. Тој се удвојува.
И токму тука малото станува незамисливо големо. На дваесеттото поле веќе се потребни повеќе од половина милион зрна само за тоа поле. На триесет и второто – повеќе од две милијарди. А на шеесет и четвртото поле би требало да се стават 9.223.372.036.854.775.808 зрна.
Вкупното барање на Сиса за целата табла изнесува: 18.446.744.073.709.551.615 зрна. Тоа е 264 – 1.
Наградата што изгледала поскромна од една вреќа жито се претворила во количество кое кралот не можел да го исплати.
Токму оваа приказна за удвојувањето е забележана и во средновековната традиција: персиски и арапски извори ја поврзуваат со индиски мудрец наречен Сиса или Сеса Бен Дахир и владетелот Шехрам, иако деталите варираат.
И тука легендата добива второ значење. Сиса не го научил кралот само како се игра шах. Му покажал колку лесно човек може да биде измамен од сопствената интуиција.
Едно зрно изгледа безначајно. Две исто така. Четири не загрижуваат никого. Дури ни првите неколку удвојувања не оставаат впечаток дека некаде напред се крие број што човечкото вообичаено искуство едвај може да го замисли.
Кралот ја направил истата грешка што луѓето ја прават и денес: ја проценил иднината според она што го гледал на почетокот.
Мудрецот кој најверојатно никогаш не постоел
Токму тука мора да заврши легендата и да започне историјата. Немаме сигурен доказ дека Сиса Бен Дахир бил историска личност, ниту дека еден човек го измислил шахот. Напротив, развојот на играта многу повеќе личи на долг цивилизациски процес отколку на момент на индивидуално откритие.
Музејот на ФИДЕ ја сместува најраната континуирана историја на шахот во северна Индија, додека научната литература упатува дека сигурните спомнувања на чатуранга се појавуваат околу VI век. Од Индија играта стигнала во Сасанидска Персија, каде што се развил чатранг, односно подоцнежниот шатранџ. По арапското освојување на Персија шахот се проширил низ исламскиот свет, а потоа стигнал во Византија и Европа.
И таму повторно се менувал. Фигурите добивале нови имиња и нови значења. Старите индиски бојни слонови станале ловци во европската шаховска традиција. Советникот покрај кралот со векови бил релативно слаба фигура, а потоа се преобразил во моќната кралица. Околу крајот на XV век европските правила почнале да го создаваат брзиот и динамичен шах што многу повеќе личи на денешната игра.
Затоа прашањето „Кој го измисли шахот?“ има два одговора.
Историскиот гласи: не знаеме.
Митскиот гласи: Сиса Бен Дахир.
Зошто легендата преживеала?
Можеби затоа што е подобра приказна од сувиот одговор дека една игра постепено се развивала низ повеќе векови. Но можеби и затоа што легендата за Сиса содржи нешто суштински шаховско.
На прв поглед шахот е едноставен. Таблата има само 64 полиња. Фигурите се ограничени. Правилата можат да се научат за релативно кратко време. А потоа почнува партијата. Од неколку едноставни правила се создава огромен простор од можности. Еден пешачки потег ја менува иднината на позицијата. Една мала слабост може дваесет потези подоцна да стане причина за пораз. Една жртва што изгледа неразумно може да крие комбинација која станува јасна дури кога веќе нема враќање.
Иста е математиката на житото. На првото поле нема ништо спектакуларно. Тајната е во она што следува.
Во таа смисла, легендарниот Сиса му оставил на кралот две лекции во една иста табла. Првата била политичка: најважната фигура не е семоќна и опстанува само ако другите фигури ја поддржуваат. Втората била интелектуална: човекот мора да мисли подалеку од првиот впечаток, затоа што последиците на една навидум мала одлука понекогаш растат многу побрзо отколку што умот очекува.
Можеби Сиса Бен Дахир никогаш не седел пред индиски крал. Можеби никогаш не ја држел во рака првата шаховска фигура, ниту барал зрна пченица како награда. Но легендите не преживуваат секогаш затоа што се фактички точни. Некои преживуваат затоа што успеваат во една приказна да кажат нешто што фактите сами тешко го кажуваат.
Историски, шахот најверојатно нема еден татко. Тој е производ на векови, народи и култури. Во имагинацијата, сепак, останува еден мудрец пред еден крал, една празна табла и едно единствено зрно на првото поле.
И можеби токму тоа е најубавиот почеток што шахот можел да го добие.
