Наградата како огледало на епохата
Кога зборуваме за книжевните награди, често мислиме дека тие отсекогаш постоеле – како природно продолжение на творештвото. Но, вистината е поинаква. Наградувањето на книжевниот труд, во формата каква што денес ја познаваме, е појава на 20. век. Токму тогаш почнува институционалното валоризирање на литературата, и од тогаш па наваму оваа практика се шири и се разгранува на различни нивоа – меѓународни, регионални, воспоставени меѓу две страни и национални.
Денес живееме во време кога наградите не се само признание – тие се дел од културната политика, од националниот имиџ, од глобалниот културен капитал. Тие стануваат мера. А мерата, како што знаеме, знае да биде и точна и измамничка.
Големите светски симболи
Најпозната меѓународна награда е без сомнение Нобеловата награда за литература, која од 1901 година ја доделува Шведската академија. Со текот на времето таа стана симбол на врвна книжевна афирмација, но и предмет на дебати, контроверзии и културни расправи.
Во шпанското говорно подрачје, еквивалент на престижот е Наградата „Сервантес“, која се смета за највисоко признание за литература на шпански јазик. Во англофонскиот свет, пак, Букеровата награда претставува влијателна мера за современиот роман – честопати токму таа го одредува глобалниот книжевен пазар.
Освен овие, постојат и Европската награда за литература, под покровителство на Европската унија, потоа разни италијански, швајцарски и други институционални признанија кои ја покажуваат густата мрежа на книжевно вреднување во современиот свет.
Балканските и регионалните признанија
Во нашиот регион постои наградата „Балканика“, која ги поврзува балканските книжевности. Меѓу добитниците се и македонските писатели Венко Андоновски и Александар Прокопиев – имиња што веќе одамна го надминале локалниот контекст.
Наградите меѓу две земји особено се развиени во Европа. Интересен пример е Меѓународната награда „Франц Кафка“, основана во 2001. година, која ја доделува Друштвото „Франц Кафка“ во соработка со градот Прага. Таа е симболично врзана за авторот чиј живот и дело ги надминуваат националните граници.
Националните традиции и културни идентитети
Во Франција најпозната е Гонкуровата награда, која од почетокот на 20. век има силно влијание врз француската книжевност. Во САД Пулицеровата награда за литература и новинарство, што ја доделува Универзитетот Колумбија, претставува национален културен ориентир.
Во Русија постојат повеќе од сто книжевни признанија. Наградата „Андреј Бели“, основана во 1978. година во тогашен Ленинград, е позната по својата симболична материјална вредност – една рубља, шише вотка и јаболко – но со силна културна тежина. Наградата „Јасна Пољана“, именувана по родното место на Лав Толстој, денес има значително повисок паричен фонд отколку во минатото, а „Голема книга“ е една од најпрестижните современи руски награди.
Германија ги врзува своите признанија за имињата на класиците. Наградите посветени на Гете, Лесинг, Хајне или Бихнер ја покажуваат врската меѓу традицијата и современоста. Наградата „Хајнрих Ман“ на Академијата на уметноста во Берлин е пример за таа институционална континуитетност.
Во областа на детската литература Наградата „Астрид Линдгрен“ – ALMA, основана од шведската влада во 2002 година, денес е една од најголемите во светот според паричниот износ и влијание.
Во Јужна Африка „Алан Патон“ е важна национална книжевна награда, додека во Швајцарија „Готфрид Келер“ претставува историско културно признание.
Во Хрватска државната награда „Владимир Назор“ ги опфаќа различните уметнички дисциплини. Во Србија, „НИН-овата награда“ за роман и наградата „Бранко Миљковиќ“ за поезија имаат силен критички и културен авторитет.
Македонскиот контекст
Во Република Македонија најзначајната меѓународна книжевна награда е „Златниот венец“ на Струшките вечери на поезијата, што се доделува за целокупно творештво на светски поети. Меѓу македонските добитници се Блаже Конески, Матеја Матевски и Влада Урошевиќ. Често се вели дека според своето значење ова признание може да се спореди со највисоките светски поетски награди.
Тежината на признанието
Македонскиот поет Гане Тодоровски во еден стих вели: „Наградите на гради“. Тоа е слика што ме прогонува. Замисли ги сите наши наградени писатели и поети со сите признанија на своите гради. Колкумина би издржале под нивниот товар? Не под тежината на металот, туку под тежината на очекувањето.
Во книжевните кругови постои една негласна логика. Ако немаш награда – не си докажан. Ако имаш една – веќе си „во редот“. Без оглед на нејзината вистинска вредност. Наградата станува печат. Понекогаш печат на квалитет, понекогаш печат на моментот.
Но јас секогаш си го поставувам истото прашање. А делата? Кој ги наградува нив?
Времето е нивната вистинска награда. Времето е нивната победа или нивниот пораз.
