Да се позанимавам со науката за литературата – со оние основни сознанија што често ги земаме здраво за готово, а без нив не можеме да го разбереме ни сопственото читање. Кој е поттикот за тоа? А зошто би морало да има поттик? Понекогаш човек едноставно чувствува дека треба да застане, да се врати чекор назад и да си ги расчисти темелите. Не од академска суета, туку од потреба. Зашто тие основни сознанија се нужни ако сакаме да ја разбереме севкупноста и комплексноста на меѓузависноста меѓу книжевноста и цивилизацијата.
Книжевноста никогаш не е изолирана појава. Таа е дел од културниот систем, од историскиот контекст, од јазичната матрица на еден народ. Не случајно во современите студии за култура често се повикуваат на концептот на „world literature“ што го разработува и David Damrosch – идејата дека книжевноста живее преку своето движење низ различни култури и јазици. Тоа движење ја прави жива, но и сложена.
Историјата на литературата – паметење на духот
Најнапред, историјата на литературата. Не како сув каталог на имиња и години, туку како жив организам – развој, појави и пројави, творечкиот живот на создавачите и критичката валоризација на нивното дело. Историјата не е само хронологија, таа е динамика на идеи, стилови, бунтови и прекини.
Кога зборуваме за национална историја на литературата, зборуваме за идентитет. За тоа како еден народ се препознава себеси во сопствениот јазик. Но истовремено, мора да ја имаме предвид и светската, односно општата книжевност, како и компаративната перспектива – развојот, врските, допирните точки и разликите меѓу различни литератури. Токму компаративната книжевност, како дисциплина што се развива уште од XIX век, денес е институционализирана на бројни универзитети и дефинирана како проучување на книжевноста надвор од границите на една култура – види ја, на пример, дефиницијата на University of Minnesota.
Историјата на литературата е паметење на духот. Без неа, секое дело би било осамено островче, без корени и без продолжение.
Теоријата на литературата – што е тоа што го прави делото уметност
Потоа, теоријата на литературата. Тука веќе навлегуваме во суштината – што ја прави литературата уметност? Како настанува едно дело? Кои се неговите структурни елементи? Каква е улогата на композицијата, јазикот, стилот?
Во XX век, теоријата добива нови димензии преку структурализмот, постструктурализмот, рецептивната естетика. Текстот повеќе не е само производ на авторот, туку простор на значења. Еден од највлијателните гласови во таа насока е Roland Barthes со својата теза за „смртта на авторот“ – идеја дека значењето не е затворено во намерите на пишувачот, туку се раѓа во чинот на читањето.
Теоријата не е украс. Таа ни дава алатки. Не за да го заробиме текстот во шема, туку за да го отвориме. За да ја разбереме неговата структура, неговото место и неговата улога во културниот контекст.
Литературната критика – откривање, не објаснување
И конечно, литературната критика. Таа ми е особено привлечна. Не само мене, туку на секој што има респект кон резултатот од концентрирана или потрошена творечка енергија.
Критиката како објаснување? Никако. Кое дело бара објаснување? Уметничкото дело не е математичка формула. Какво толкување? Кое дело бара толкување како конечна пресуда?
Откривање – да, апсолутно да. Оценка – да, но како дел од откривањето, како продолжение на делото во свеста на читателот. Во современата академска мисла, критиката често се дефинира како интерпретативна практика – како што стои во поимникот на Encyclopaedia Britannica – literary criticism, таа опфаќа анализа, толкување и вреднување на книжевните дела.
За мене, основните сознанија за литературата се врзувачка нишка меѓу делото и читателот. Целта на критиката е да ги открие значењата и убавините што ги содржи конкретното дело – задоволството што го носи. Не да го замени читањето, туку да го продлабочи.
Критичарот како идеален читател? Чудно тврдење. Имало ли некогаш таков? Јас сум и писател и критичар, но не затоа што сум и пишувач и читател, туку затоа што го знам напорот да се напише нешто. И знам колкаво е задоволството кога ќе се открие нешто во туѓ текст. Критиката, ако е чесна, е чин на соучество – не судење, туку споделување на откриеното.
Литературата, историјата, теоријата, критиката – тоа не се одделни простории. Тоа е еден ист дом, со повеќе прозорци. А секој прозорец нуди различен поглед кон истата светлина.
