Јосип Јурај Штросмаер е една од оние личности од 19 век кај кои верата, политиката, просветата и културата не стојат одделно, туку се вкрстуваат во една поширока идеја: народите се градат не само со државни граници, туку и со книги, училишта, академии, јазик, уметност и самосвест. Роден во Осиек на 4 февруари 1815 година, а починат во Ѓаково на 8 април 1905 година, тој останал запаметен како хрватски бискуп, политичар, мецена и еден од најсилните застапници на јужнословенската културна соработка во рамките на сложената хабсбуршка епоха.

Во хрватската историја Штросмаер е централна фигура на модерното културно институционализирање. Во поширок балкански контекст, пак, тој е интересен како човек кој разбрал дека малите и потиснати култури мора да се поддржуваат пред да станат политички видливи. За македонската културна меморија неговото име има посебна тежина поради врската со Миладиновци и печатењето на нивниот знаменит зборник во Загреб.

Од богослов до јавна личност

Штросмаер се школувал во Ѓаково, Пеќа и Виена, а неговото образование го поставило на границата меѓу црковниот и интелектуалниот свет на Централна Европа. Рано влегол во свештеничката служба, бил ракоположен во 1838 година, а во Виена докторирал теологија во 1842 година. Од 1849 година бил именуван за сремско-босански бискуп, со седиште во Ѓаково, каде што неговото име ќе остане трајно поврзано со верскиот, културниот и просветниот живот.

Но Штросмаер не бил само црковен великодостојник. Револуционерните години 1848-1849 го втурнале во политичките прашања на времето: уставност, федерализација, национални права, односот меѓу Хрватите, Унгарците, Германците и другите словенски народи во Монархијата. Тој не бил романтичен идеалист оддалечен од реалноста, туку јавен човек кој ја гледал културата како долгорочна политика.

Јужнословенска идеја без тесна провинцијалност

Во политиката Штросмаер бил поврзан со Народната странка и со идејата за порамноправно место на Хрватите и Јужните Словени во Хабсбуршката Монархија. Се залагал за федерално уредување, за спротивставување на централистичките и асимилаторските притисоци, но и за пошироко културно зближување меѓу словенските народи. Хрватската енциклопедија го истакнува како ѓаковски бискуп и политичар кој, заедно со Франјо Рачки, останал важен застапник на јужнословенската идеја и по повлекувањето од активната политика.

Неговото јужнословенство не треба да се чита со очите на подоцнежниот 20 век. Кај Штросмаер тоа било пред сè културно-политичка визија: словенските народи да не останат расцепкани, провинцијализирани и зависни од туѓи центри на моќ. Тој сакал култури што ќе комуницираат, цркви што ќе се разбираат, народи што ќе се образуваат и институции што ќе го носат нивниот историски глас.

Мецена што градеше институции

Највидливиот дел од неговото наследство е меценството. Штросмаер не се задоволил со декларативна љубов кон народот и просветата, туку вложувал средства во конкретни институции. Во 1860 година дарувал 50.000 форинти за основање на Југословенската академија на науките и уметностите во Загреб, денешната Хрватска академија на науките и уметностите, а подоцна со истата сума го поттикнал и основањето на модерниот универзитет во Загреб. HAZU го претставува како основач на Академијата и покровител на најзначајните хрватски културни, научни и образовни проекти од поновата историја.

Тој ја поддржувал Матица хрватска, Матица српска, Матица словенска, печатарски и просветни иницијативи, библиотеки, училишта и уметнички збирки. Во Ѓаково ја изградил големата катедрала, завршена во 1882 година, а во Загреб ја поставил основата на галеријата што ќе го носи неговото име, дарувајќи ја својата приватна збирка слики. Во неговиот светоглед, културата не била украс на националниот живот, туку негов темел.

Штросмаер и македонската културна меморија

За македонскиот читател Штросмаер е особено важен поради улогата во објавувањето на зборникот на браќата Миладиновци во Загреб во 1861 година. Тоа дело, создадено од собирачката и книжевна работа на Димитрија и Константин Миладинов, е една од клучните книги на македонскиот 19 век. Македонските извори за литературата бележат дека зборникот содржи стотици народни песни собрани од Миладиновци и отпечатени со помош на хрватскиот бискуп Јосип Јурај Штросмаер. Зборникот од Миладиновци е една од пресудните врски меѓу македонската народна традиција и хрватската културна сцена на 19 век.

Таа поддршка не е ситна биографска белешка. Во време кога македонските преродбеници се движеле низ туѓи политички, јазични и црковни притисоци, печатењето на еден таков зборник во Загреб значело отворање простор за македонскиот фолклор, говор, меморија и народна поетика пред пошироката словенска јавност. Во научните осврти за Штросмаер се посочува и неговата меценска улога кон македонските писатели и собирачи на народно благо, посебно преку финансирањето на зборникот на Миладиновци во 1861 година, како и врските што се спомнуваат со Григор Прличев и Кузман Шапкарев.

Меѓу верата, просветата и историјата

Штросмаер бил сложена личност: бискуп со политичка страст, мецена со државнички инстинкт, европски образован интелектуалец кој верувал дека словенските народи мора да ја создадат сопствената културна вертикала. Неговата идеја за разбирање меѓу католиците, православните и протестантите, како и неговиот настап на Првиот ватикански концил, покажуваат дека тој не го сфаќал христијанството како затворен идентитетски бедем, туку како можен простор за дијалог.

Затоа Штросмаер не припаѓа само на хрватската историја. Тој припаѓа и на пошироката историја на словенската културна еманципација, на онаа линија во 19 век што верувала дека книгата, училиштето, академијата, печатот и народната песна можат да бидат исто толку важни колку и парламентите и дипломатските договори.

Наследство што не се мери само со споменици

Името на Штросмаер денес го носи и Универзитетот во Осиек, кој од 1990 година е именуван по него како по истакнат граѓанин на Осиек, бискуп, просветител, филантроп, хуманист и визионер. Но вистинската мерка на неговото наследство не е само во институциите што го носат неговото име, туку во логиката што ја оставил зад себе: народ без културна инфраструктура останува ранлив, а култура без јавна одговорност лесно се претвора во приватна декорација.

Јосип Јурај Штросмаер го разбрал тоа порано од многумина. Затоа неговата биографија не е само приказна за еден бискуп од Ѓаково, туку приказна за човек кој поверувал дека иднината на народите се пишува со институции, книги, дарителство, образование и со храброст културата да се мисли како судбина.