Инвенцијата и имагинацијата се две блиски, но не и исти сили на човечкиот дух. Едната открива нови врски меѓу веќе познати нешта; другата создава внатрешни слики, можности и светови што не мора веднаш да имаат свој надворешен предмет. Заедно, тие ја движат науката, уметноста, техниката, медиумите и секој обид човекот да излезе од рамката на навикнатото.

Кога зборуваме за творештво и креативност, најчесто мислиме токму на таа способност: да се произведе нешто оригинално – дело, идеја, теорија, постапка, уред, форма или нов начин на гледање. Но зад секој таков резултат стои подлабок внатрешен процес. Човекот не создава од ништо. Тој ги зема познатите елементи, ги преместува, ги поврзува поинаку, ги судира, ги ослободува од стариот ред и од нив составува нова целина.

Инвенцијата како откривање нови односи

Инвенцијата поимно означува способност да се откријат нови аспекти и односи на предметите, појавите и поимите. Таа не е само „измислување“ во површна смисла, туку способност врз основа на познати елементи да се создадат нови синтези. Затоа зборот инвенција често се употребува и како синоним за откритие, пронајдок, изум или оригинално решение.

Таа способност е различно развиена кај различни луѓе. Кај едни се јавува како научна остроумност, кај други како уметничка досетливост, кај трети како техничка практичност, организациска визија или медиумска чувствителност. Инвенцијата доаѓа до израз во концепирањето нови теории и хипотези, во откривањето претходно невоочени закономерности во физичката, психичката и општествената стварност, во конструирањето механизми и уреди, во осмислувањето нови постапки, но и во создавањето оригинални уметнички дела.

Во таа смисла, инвенцијата е повеќе од момент на „добра идеја“. Таа е способност за препознавање можност таму каде што другите гледаат завршена форма. Таму каде што навиката вели дека нешто „така се прави“, инвенцијата прашува: а што ако може поинаку?

Имагинацијата како внатрешна сцена на можностите

Имагинацијата најчесто се разбира како синоним за фантазијата и способноста за сликовито претставување. Кога велиме дека некој писател има силна имагинација, мислиме дека тој умее да создаде свет, лик, атмосфера, слика или ситуација што не е само опис, туку живо внатрешно искуство. Во поширока смисла, имагинацијата е способност да претставуваме нешта без да мораме да тврдиме дека тие се непосредно присутни или фактички дадени.

Токму затоа имагинацијата е неопходна не само за поезијата, романот, сликарството или филмот, туку и за науката. Научникот што поставува хипотеза мора да замисли можен однос што сè уште не е докажан. Инженерот мора да го види уредот пред тој да постои. Архитектот мора да ја насети просторот пред да биде изграден. Композиторот мора да ја слушне музиката пред таа да биде запишана. Во сите тие случаи имагинацијата не е бегство од стварноста, туку начин стварноста да се прошири.

Во филозофијата, имагинацијата традиционално се сместува помеѓу сетилното и интелектуалното сознание. Таа не е само сетилна слика, но не е ни чист поим. Таа е меѓупростор во кој виденото, помисленото и возможното се допираат. Затоа не е случајно што во естетиката, особено кога се говори за улогата на имагинацијата во уметничкото искуство, токму оваа способност се врзува со слободната игра на претставите, формите и значењата.

Хусерл и имагинацијата како насоченост на свеста

Во феноменолошката традиција на Едмунд Хусерл, свеста не е затворен сад во кој пасивно се собираат впечатоци, туку секогаш е насочена кон нешто. Оваа идеја за интенционалноста кај Хусерл е една од клучните точки на феноменологијата: секој чин на мислата, перцепцијата, сеќавањето или замислувањето има свој предмет, свој правец, своја „насоченост“.

Но имагинацијата внесува особена напнатост во оваа слика. Таа може да биде насочена кон содржина што не кореспондира со надворешен, фактички објект. Кентаурот, митскиот град, невозможната машина, идното општество, ликот што никогаш не постоел – сите тие можат да бидат предмет на свеста, иако не мора да постојат како трансцендентни објекти во светот. Тука имагинацијата го покажува својот посебен статус: таа не е лага, туку специфичен начин на присуство на она што не е фактички дадено.

Во креативната, особено во уметничката имагинација, токму затоа опстојува синтеза на рационалното и сетилното предочување. Уметничкото дело не е само чувствување без мисла, ниту мисла без слика. Тоа е облик во кој идејата добива тело, а сетилната форма добива смисла.

Психологија на инвенцијата: интелигенција, имагинација и творечки тестови

Психолошките истражувања ја покажуваат тесната поврзаност меѓу инвенцијата, развиената имагинација и општата интелигенција. Во современата психологија, креативноста најчесто се разгледува како способност да се создаде нешто ново и вредно – ново решение, метод, уред, уметничка форма или оригинална мисла.

Во психолошката практика постојат и посебни тестови со кои се испитуваат инвентивноста, дивергентното мислење, флексибилноста на асоцијациите, оригиналноста и способноста човекот да излезе од првата, најочигледна шема. Но колку и да се корисни таквите инструменти, инвенцијата не може целосно да се сведе на мерлива техника. Таа секогаш содржи и нешто непредвидливо: моментот кога една врска, претходно незабележана, одеднаш станува очигледна.

Затоа инвентивниот ум не е само „брз“ ум. Тој е подготвен да ја издржи неизвесноста. Да не се задоволи со првиот одговор. Да го остави проблемот да зрее. Да ја употреби имагинацијата како простор за проба, а не само како украс на мислата.

Експериментот како доказ дека идејата е жива

Со инвенцијата и имагинацијата најнепосредно е поврзано експериментирањето – и квантитативно и квалитативно. Експериментот е местото каде што замисленото се проверува, каде што претпоставката се судира со отпорот на стварноста, а можноста се претвора во искуство. Тој е поттикнат токму од инвенцијата и имагинацијата, но истовремено постојано ја предизвикува творечката енергија.

Нема вистински напредок во науката, уметноста, образованието, медиумите, техниката или секојдневното работење ако не постои подготвеност да се експериментира. Стандардите се потребни, но кога ќе се претворат во недопирливи шаблони, тие почнуваат да ја гушат живата мисла. Стереотипот е комфорен, но ретко создава нешто ново. Експериментот, напротив, секогаш носи ризик – но токму во тој ризик се отвора просторот на откритието.

Медиумскиот експеримент и прашањето за новиот поетски дискурс

Особено интересен пример е радио или телевизискиот експеримент. Кај нас тој сè уште е малку присутен како составен сегмент на една радио или телевизиска програма. Тоа не е само техничко прашање. Се разбира, експериментот бара технички и организациски предуслови, но пред сè бара поттик, храброст и стимулација на творечкиот ангажман.

Медиумите често се движат во утврдени стандарди: познат формат, познат ритам, познат визуелен јазик, позната звучна шема. Таквата стабилност има своја функција, но кога трае предолго без преиспитување, станува инерција. Токму тука инвенцијата и имагинацијата можат да отворат нови форми.

Да го земеме примерот со поезијата. Можна ли е радио-аудио или телевизиско-видео поезија? Не поезија на радио или на телевизија во смисла на обична презентација, читање или снимање на веќе постоечки стихови, туку сосема нов поетски дискурс. Поезија што не е само текст пренесен преку медиум, туку поезија родена од самиот медиум – од звукот, тишината, ритамот, кадарот, монтажата, гласот, просторот, светлината.

Зошто да не? Токму експериментирањето овозможува инвенцијата и имагинацијата да не останат апстрактни поими, туку да станат творечка практика. Така се создаваат нови димензии на изразот. Така уметноста не ја повторува само својата историја, туку ја продолжува.

Од познатото кон можното

Инвенцијата и имагинацијата не се луксуз на „креативните професии“. Тие се основни човечки способности без кои мислата се вкочанува, работата се претвора во рутина, а културата во повторување. Инвенцијата го бара новиот однос; имагинацијата ја отвора внатрешната сцена на можноста; експериментот проверува дали таа можност може да стане форма, дело, постапка, живот.

Во време што често се задоволува со брза употребливост, токму овие три сили – инвенција, имагинација и експеримент – потсетуваат дека човекот не е создаден само да се приспособува. Тој создава. А создавањето почнува во мигот кога познатото престанува да биде граница и станува материјал за нешто ново.

Поимните и филозофските врски во текстот се проверени и потпрени врз референтни извори за имагинацијата, креативноста и Хусерловата феноменологија.