Јавноста не е само простор, туку испит

Јавноста е местото каде што мислата ја губи удобноста на приватното. Она што во себе можеме да го оставиме недоречено, полујасно, магливо или намерно неразјаснето пред јавноста мора да добие облик. Таму зборот веќе не е само наш внатрешен шепот, туку заедничка работа: некој ќе го слушне, ќе го разбере, ќе го оспори, ќе го злоупотреби или ќе го запомни.

Затоа јавноста бара јасност. Не затоа што сè во животот е едноставно, туку затоа што нејасноста, кога станува јавна, многу лесно се претвора во власт над туѓото разбирање. Човек што не знае што чул, тешко може да одлучи што мисли. Граѓанин што слуша заплеткан јазик, празни фрази и намерно замаглени ставови, не учествува во јавноста – тој е само присутен во неа.

Маглата како техника

Во современиот јавен говор нејасноста често не е слабост, туку техника. Политиката, институциите, маркетингот, па и дел од медиумите одамна сфатија дека не мора секогаш да се лаже отворено. Доволно е да се зборува така што ништо да не може да се фати за збор.

Се користат реченици што звучат сериозно, а не кажуваат ништо. Се редат зборови како „процес“, „реформа“, „стратегија“, „предизвик“, „комуникација“, „транспарентност“, без да се одговори на наједноставните прашања: што точно се случува, кој одлучил, кому му користи, кој плаќа, кој одговара?

Таквата нејасност не е невина. Таа создава простор во кој одговорноста исчезнува. Кога никој не разбира што е кажано, никој не може прецизно да праша. А без прашање, јавноста не е јавност, туку декор.

Јасноста не е простотија

Често се мисли дека јасниот говор е плиток говор. Тоа е заблуда што им одговара на сите што се кријат зад комплицираноста. Јасноста не значи сиромашен јазик, ниту банализирање на сложените работи. Напротив, вистинската јасност е дисциплина на мислата. Таа бара авторот, говорникот или институцијата прво да расчистат со себе, па дури потоа да ѝ се обратат на јавноста.

Да се зборува јасно за сложена тема е многу потешко отколку да се зборува заматено. Нејасниот говор често изгледа учен затоа што ја префрла тежината врз слушателот. Јасниот говор ја презема тежината врз себе. Тој вели: јас сум должен да бидам разбирлив, затоа што ти имаш право да разбереш.

Токму тука јасноста станува етичка категорија. Таа не е само стил. Таа е почит.

Јавност без јасност станува шум

Денес сите зборуваат. Платформите се отворени, микрофоните се умножени, секој има свој канал, профил, публика, став. Но јавноста не се создава само со количина на гласови. Таа се создава со смисла, со разбирливост, со можност луѓето да препознаат што е факт, што е став, што е интерес, што е манипулација.

Кога јасноста исчезнува, јавноста се претвора во шум. Во шумот најдобро се снаоѓаат најгласните, најагресивните и највештите во одвлекување внимание. Таму аргументот има помала сила од впечатокот, а вистината често доаѓа предоцна, уморна од објаснување.

Затоа борбата за јасност е и борба против интелектуалната мрзеливост. Не е доволно нешто да се „објави“. Треба да се каже така што ќе може да се провери, разбере и преиспита.

Јасниот збор како јавна одговорност

Јавниот збор не му припаѓа само на оној што го изговара. Тој влегува во заедничкиот простор и таму остава последици. Може да осветли, може да затруе, може да охрабри, може да збуни. Затоа секој што пишува, говори, уредува, објавува или одлучува пред јавноста, има обврска кон јасноста.

Тоа не значи дека секој текст мора да биде едноставен, ниту дека секоја мисла мора да биде веднаш прифатлива. Понекогаш јасноста бара напор и од читателот. Но тој напор мора да биде чесен: да произлегува од тежината на темата, а не од маглата на говорникот.

Во македонскиот јавен простор ова прашање е особено важно. Премногу често јавноста се третира како публика што треба да се придобие, смири, заплаши или забавува, а премалку како заедница што има право на смислен разговор. Јасноста тука не е украс на комуникацијата, туку услов за достоинство.

Да се каже така што нема каде да се сокрие

Најсилната реченица во јавноста не е секогаш најубавата. Често е онаа што не дозволува бегање. Таа не остава простор за двојно читање кога се бара одговорност, не прикрива интерес зад општа фраза, не ја заменува вистината со тон.

Јавноста има потреба од такви реченици. Не од грубост, туку од прецизност. Не од викање, туку од смирена јасност. Не од морализирање, туку од збор што стои исправено пред оној на кого му се обраќа.

Всушност, јавноста и јасноста се две страни на истата граѓанска зрелост. Без јавност јасноста останува приватна доблест. Без јасност јавноста станува сцена на магла. А во маглата секогаш најдобро поминуваат оние што не сакаат да бидат видени.