Преговорите меѓу Иран и Соединетите Држави влегуваат во најтешката фаза – онаа во која дипломатските реченици повеќе не служат за смирување, туку за обележување граници. Техеран јавно ги постави своите црвени линии, Вашингтон порачува дека договорот може да потрае уште неколку дена, а секој нов воен инцидент над Ормутскиот теснец ја прави масата за преговори потесна и понервозна.
Иран не отстапува од три клучни барања: зачувување на нуклеарната инфраструктура, признавање на иранската улога во надзорот и безбедноста на Ормутскиот теснец и ослободување на замрзнатите средства погодени од санкции. Sky News, повикувајќи се на ирански државни медиуми, ги наведува токму овие точки како позициите што Техеран ги смета за недопирливи во разговорите со САД.
Три црвени линии, три нерви на кризата
Првата црвена линија – нуклеарната инфраструктура – е суштината на целиот спор. За Вашингтон, иранската нуклеарна програма е безбедносен ризик што мора да биде ограничен, проверлив и под меѓународен надзор. За Техеран, таа е прашање на суверенитет, научен развој и политичко достоинство. Тука нема лесна формула: она што едната страна го нарекува гаранција за безбедност, другата го чита како принудно разоружување.
Втората линија е Ормутскиот теснец – географски тесен, но економски огромен простор. Низ него минува значаен дел од светската трговија со нафта и течен природен гас, па секое затворање, минирање, блокада или воена операција таму веднаш станува глобален економски проблем. Reuters наведува дека нарушувањата околу Ормус веќе влијаеле врз движењето на нафтата и цените на пазарите.
Третата линија се парите – замрзнатите ирански средства. Тоа прашање често звучи технички, но всушност е длабоко политичко. За Иран, ослободувањето на средствата е доказ дека договорот не е само лист хартија, туку реално олеснување на санкцискиот притисок. За САД, пак, секој финансиски чекор кон Техеран мора да биде врзан со безбедносни гаранции и ограничувања.
Рубио: договорот може да потрае со денови
Американскиот државен секретар Марко Рубио порача дека формулирањето на договорот со Иран може да потрае „неколку дена“, бидејќи сè уште се разговара за конкретниот јазик на првичниот документ. Тоа го пренесе Iran International, според кој Вашингтон и Техеран уште ги договараат формулациите, а не само политичката намера.
Оваа реченица е важна. Во дипломатијата, зборовите не се украс. Една запирка може да значи обврска, простор за маневар или идно недоразбирање. Особено во конфликт во кој страните не си веруваат, документот мора да биде доволно прецизен за да спречи нова ескалација, но и доволно широк за секоја страна дома да може да го претстави како победа, а не како капитулација.
Примирје што пука на рабовите
Најголемиот проблем е што разговорите не се водат во мирна атмосфера. Reuters објави дека Иран ги обвини Соединетите Држави за прекршување на кревкото примирје со нови удари во јужната провинција Хормозган, додека Вашингтон тврдеше дека станувало збор за одбранбени акции против закани за пловидбата и воени позиции.
Кога примирјето се одржува со една рака, а со другата се вршат воени дејства „за самоодбрана“, довербата станува најреткиот ресурс. Договорот може да се пишува во Доха, Маскат или преку посредници, но ако на теренот продолжи логиката на удар и одговор, секоја дипломатска реченица ќе биде заложник на следната ракета.
Можен договор во фази, но без гаранција за крај
Според Reuters, во преговорите се разгледува меморандум што би можел да донесе прекин на непријателствата, постепено отворање на Ормускиот Теснец и временски простор за разговори за најтешките прашања, меѓу кои нуклеарната програма, санкциите и замрзнатите средства. Во дел од извештаите се споменува и 60-дневен прозорец за натамошни преговори.
Но токму фазниот договор ја открива слабоста на процесот. Тој може да биде мост кон мир, но може да биде и само пауза пред нова криза. Ако првата фаза го реши Ормус, но го одложи нуклеарното прашање, тогаш суштината не исчезнува – само се преместува во следната рунда. А секоја следна рунда ќе биде потешка ако страните во меѓувреме продолжат да ја тестираат силата на другата страна.
Техеран не сака договор што изгледа како пораз
Иранската позиција има внатрешна политичка логика. Властите во Техеран не можат да прифатат договор што дома ќе биде прочитан како понижување: затворена нуклеарна инфраструктура, губење контрола врз Ормус и пари што остануваат блокирани. Таков договор би бил дипломатски неодржлив, дури и ако формално донесе мир.
Од друга страна, Вашингтон не може да прифати договор што ќе изгледа како награда за ескалација. Затоа спорот е толку тврд: секоја страна мора да добие нешто доволно видливо за домашната јавност, но не толку многу што другата страна ќе изгледа поразено. Во Panoptikum смисла, ова не е само преговор за услови. Ова е преговор за достоинство, страв и контрола.
Ормуз како тест за светската нервоза
Ормутскиот теснец е повеќе од регионална точка на мапата. Тој е вентил на глобалната економија. Ако таму се наруши пловидбата, последиците брзо се прелеваат во цените на енергенсите, транспортот, индустријата и инфлацијата. Затоа Рубио инсистира дека теснецот мора да остане отворен, а американската позиција е дека слободната пловидба таму е прашање од глобално значење.
Токму поради тоа, иранската црвена линија околу Ормус е најчувствителна. Таа не се однесува само на суверенитет, туку и на способноста на Иран да влијае врз глобалната економска циркулација. Кога една држава има географска моќ врз енергетски теснец, нејзината дипломатија секогаш има и економски звук.
Договорот ќе зависи од она што не се кажува гласно
Јавните позиции се јасни: Иран не попушта околу своите црвени линии, САД бараат гаранции, посредниците туркаат рамка за примирје и отворање на Ормус. Но вистинскиот договор ќе зависи од неколку тивки прашања: дали Иран ќе прифати проверливи ограничувања без да изгледа дека се откажал од нуклеарната програма; дали Вашингтон ќе дозволи финансиско олеснување без да изгледа дека попуштил; и дали двете страни можат да престанат да пукаат додека преговараат.
Затоа следните денови ќе бидат важни не само за Блискиот Исток, туку и за глобалните пазари, енергетската стабилност и кредибилитетот на дипломатијата. Ако договорот успее, ќе биде затоа што страните нашле јазик што им дозволува да отстапат без да признаат пораз. Ако пропадне, ќе биде затоа што црвените линии станале ѕидови.
Во вакви кризи најопасно е кога сите страни зборуваат за мир, но секоја го замислува како доказ дека токму таа победила. А мирот, ако воопшто треба да преживее, мора да биде нешто поскромно и потешко: договор дека никој нема да ја запали целата мапа за да докаже дека не отстапил.
