Кога зборуваме за музика, најчесто мислиме на мелодијата. На линијата што ја паметиме, што ја потпевнуваме, што останува во нас и кога музиката веќе престанала. Но зад таа мелодија секогаш стои нешто подлабоко, нешто речиси невидливо, а сепак пресудно за начинот на кој ја доживуваме музиката. Тоа е уметноста на инструментите – нивното сложување, нивната рамнотежа, нивниот дијалог. Тоа е инструментацијата.
Инструментацијата значи сложување, усогласување, спротивставување и меѓусебно комбинирање на одделни инструменти и инструментални групи при компонирање на музички дела за поголем инструментален состав, особено за оркестар. Со неа композиторот не создава само звук, туку создава целина – звучна архитектура во која секој инструмент има свое место, своја боја и своја улога.
Кога звукот станува боја
За да се инструментира добро, композиторот мора да поседува една особена способност. Тој мора да слуша пред звукот да постои. Во својата глава треба да може да ги долови боите на инструментите, нивните карактери и нивните можни комбинации.
Токму затоа многу композитори зборуваат за звукот како за боја. Виолината не е само инструмент што свири високи тонови – таа носи светлина, емоција, тензија. Кларинетот има топлина и длабочина. Хорната носи величественост. А флејтата понекогаш звучи како воздух што се движи низ простор.
Во таа смисла, инструментацијата е уметност на боите во звукот. Слично како што сликарот комбинира пигменти на платно, композиторот комбинира инструменти во оркестар.
Инструментација и оркестрација – две блиски, но различни идеи
Во музичката терминологија често се среќаваат два поима што изгледаат како синоними: инструментација и оркестрација. Понекогаш тие се користат како исто значење, но музичката теорија прави и една суптилна разлика.
Под инструментација најчесто се подразбира познавањето и употребата на секој поединечен инструмент – неговите технички можности, неговиот распон, неговата боја и неговиот карактер.
Оркестрацијата, пак, е поширок процес. Таа е уметност на усогласување на сите инструменти во една целина, така што оркестарот да звучи како единствен организам.
За подетална дефиниција на оркестрацијата може да се види и објаснувањето на оркеcтрација во музичката енциклопедија Britannica.
Што навистина одлучува како ќе звучи оркестарот
Решавачките фактори на инструментацијата се повеќеслојни. Секој инструмент има свој техничко-изведувачки капацитет, свој распон, своја боја и специфични звучни својства.
Но не е доволно само да се познава инструментот. Вистинската уметност започнува во моментот кога тие инструменти почнуваат да се комбинираат.
Како ќе звучи флејта со виолина?
Што се случува кога кларинетот ќе се спои со фагот?
Како хорните ја менуваат бојата на оркестарот кога се приклучуваат кон гудачите?
Тука се појавува и една многу важна категорија – звуковната рамнотежа. Таа е односот меѓу јачината и бојата на инструментите, меѓу инструментите од иста група и меѓу различни групи.
Без таа рамнотежа оркестарот може да стане хаос од звуци. Со неа, пак, се создава простор во кој секој инструмент дише.
Повеќе за структурата и составот на симфонискиот оркестар може да се види во објаснувањето на оркестар.
Од барокот до современата музика
Вештината на инструментацијата не постоела отсекогаш во оваа форма. Таа постепено се развива од периодот на барокот, кога инструменталната музика почнува да се осамостојува и кога оркестарот постепено ја добива својата форма.
Во делата на композитори како Јохан Себастијан Бах или Георг Фридрих Хендл веќе се гледа чувството за инструментална боја, иако оркестарот тогаш бил далеку помал од подоцнежните романтичарски состави.
Со текот на времето, како што растел оркестарот, растела и сложеноста на инструментацијата. Во романтизмот композиторите почнале да експериментираат со нови комбинации, нови инструменти и нови звучни ефекти.
Но почетокот на 20. век носи и една интересна појава. Понекогаш инструментацијата станувала толку раскошна и комплексна што се претворала во своевидна маска зад која се криела музика со помала суштинска вредност. Богатството на звукот знаело да го засени самото музичко дело.
Вагнер и школата на оркестарските бои
Класичен пример за изучување на уметноста на комбинирање на инструменталните бои претставува предиграта на операта Лоенгрин од Рихард Вагнер.
Во неа музиката постепено се издигнува од речиси невидлив звук кон величествена оркестарска светлина. Тоа е пример како инструментите можат да создадат атмосфера, а не само мелодија.
Книги што ја учеле уметноста на звукот
Инструментацијата не се изучувала само преку слушање музика. Многу композитори оставиле и систематски трудови за оваа уметност.
Меѓу најпознатите е делото Treatise on Instrumentation на Хектор Берлиоз, кое подоцна го модернизирал Рихард Штраус. Овие книги долго време служеле како своевидна лабораторија за композиторите што сакале да ја разберат архитектурата на оркестарскиот звук.
Подоцна се појавуваат и нови студии, како трудовите на Егон Велес, кои ги анализираат стиловите на инструментирање во модерната музика и ги следат промените во оркестарската естетика на 20. век.
На крајот, кога ќе се размисли подлабоко, инструментацијата не е само техничка дисциплина. Таа е начин на размислување. Начин на кој различни гласови можат да коегзистираат, да се спротивставуваат и да создадат хармонија.
Во таа смисла, оркестарот е можеби најубавата метафора за светот. Многу различни инструменти, многу различни карактери – а сепак една музика.
