Граѓанското општество не е украс на демократијата. Не е ни паралелна сцена на која неколку гласни организации ќе оттуркаат малку прашина, па потоа сѐ ќе продолжи по старо. Тоа е, или барем треба да биде, простор во кој едно општество учи да дише без тутор, да се организира без наредба и да бара одговорност без страв. Затоа и развојот на граѓанското општество не е споредна тема, туку предуслов за демократско созревање на секоја држава. Таму каде што политиката е институционализирана, каде што правилата важат повеќе од партиите, а правото повеќе од поединците, таму има шанса и судирите да не прераснат во трајни општествени рани.
Со други зборови, не зборуваме за некаква романтична формула, туку за механизми што можат да решаваат, или барем да ублажуваат, етнички, социјални и политички судири. Денес, и Обединетите нации и Советот на Европа јасно го врзуваат граѓанското општество со учество на граѓаните, владеење на правото и демократска отпорност. Тоа не е мала работа. Тоа е суштината.
Кога државата слабее, граѓанското општество не смее да биде декор
Се смета, и со право, дека вредностите на граѓанското општество можат да ги држат заедно токму оние општества во кои поделбите опасно се продлабочиле. Кога етничките, верските, класните или идеолошките линии почнуваат да ја нагризуваат самата идеја за држава, тогаш не е доволно само да имате институции на хартија. Потребна е култура на граѓански односи. Потребна е навика луѓето да се гледаат како граѓани со еднакви права, а не како припадници на спротивставени табори.
Граѓанскиот принцип, токму затоа, инсистира на еднаквост на условите, на правата и на гаранциите за сите. Не како флоскула за говорница, туку како темел врз кој едно општество станува постабилно и попросперитетно. Вистинската вредност на граѓанското општество не е во тоа што убаво звучи, туку во тоа што може да создаде култура во која слободата не е привилегија, а правдата не е договорна категорија.
Автономна сфера – или само привид на автономија?
Во најчестите современи дефиниции, цивилното, односно граѓанското општество, се гледа како автономна сфера на јавна и приватна дејност, составена од доброволни здружувања, граѓански иницијативи, мрежи, локални групи и други форми на организирање надвор од државата и пазарот. ОН го дефинираат овој простор преку доброволно здружување на граѓани, а CIVICUS денес го нагласува како глобално поле на граѓанска акција и одбрана на граѓанските слободи. Тој простор, ако е вистински жив, бара отворено општество, владеење на правото, социјална подвижност, толеранција и слобода на движење на идеи и луѓе.
Но тука почнува и проблемот. Зашто на хартија многу нешта изгледаат уредно. Во пракса, автономијата често е само контролирана слобода. Ви оставаат простор да зборувате, но не и да поместите нешто. Ви дозволуваат критика, но само онаа што системот однапред ја пресметал како поднослива. Токму тука настанува големата измама на модерното граѓанско општество – да биде претставено како коректив, а да функционира како амортизер.
Новиот дух на системот: критика што не повредува никого
Една од најжестоките критики на квазиразвојот на граѓанското општество доаѓа токму од согледбата дека системот одамна научил да ја апсорбира критиката. Наместо да се судри со неа, тој ја преработува, ја припитомува и потоа ја враќа назад како безопасна форма на учество. Затоа капиталистичкиот дискурс толку сака зборови како „транспарентност“, „етика“, „дијалог“, „партнерство“, „вклученост“. Тој добро знае дека понекогаш е поисплатливо критиката да ја прегрнеш отколку да ја оттурнеш.
Социологот Лик Болтански токму во таа способност на системот да ја ублажи критиката го гледаше еден од клучните механизми на неолибералната обнова. И навистина, денес тоа го гледаме насекаде: подготвеност за разговор без подготвеност за промена, партиципација без реална моќ, консултација без последица. Не е проблемот што луѓето зборуваат. Проблемот е кога зборуваат само за да не дејствуваат.
Во таков амбиент, граѓанското општество лесно станува спрега на различни видови доминација. Власта режира фиктивни конфликти, сама ги избира актерите, сама ги ограничува темите, па потоа сите заедно глумат јавна дебата. Привидот е дека има судир на ставови. Реалноста е дека никој не ја допира основата на системот. Се оспоруваат поединечни аспекти, но не и принципот на играта. Се бара корекција на правилата, но не и преиспитување на самиот терен.
Шармантните баналности како алатка на статус кво
Во симболичкото одржување на системот, протагонистите на граѓанското општество често не нѐ бодрат со мисла, туку со шаблон. Не со вистинска критика, туку со убаво спакувани општи места. Слободата, правдата, хуманоста – сето тоа звучи благородно. И е благородно. Но кога овие зборови ќе почнат да се користат како замена за реален судир со центрите на моќ, тогаш стануваат реторика што повеќе успива отколку што буди.
И тука културата на граѓанското општество влегува во калапи. Наместо да произведува силна, независна, ризична мисла, таа произведува прифатлива критика. Наместо да отвора простор за нови форми на политичко здружување, таа често ја одржува удобноста на веќе познатите формати. Тоа е духот на системот што тивко го опседнува граѓанското општество и го претвора во жртва на сопствените, често искрени, но благородно наивни измами.
Од граѓанско кон солидарно општество?
Оттука и не е чудно што денес сѐ погласно се отвора прашањето дали самиот концепт на граѓанско општество е доволен. Зашто ако тој лесно се бирократизира, се донаторизира, се партизира или се медијатизира, тогаш можеби треба повторно да се мисли за општество што не почива врз апстрактни формули, туку врз конкретни човечки односи и солидарни практики.
Токму тука влегува идејата за автентична политика одоздола. Не политика како маркетинг на интереси, туку како организирање на луѓе што имаат заедничка ранливост, заедничка мака и заедничка волја нешто да сменат. Тоа бара напуштање на удобните улоги. Бара излегување од играта во која секој отпор однапред е вграден како безбедносен вентил. Бара раскин со партискиот, синдикалниот, невладиниот и медиумскиот автоматизам кога тие веќе не се алатки на ослободување, туку форми на припитомување.
Хоризонтален дијалог наместо вертикален монолог
Она што во поразвиените демократии се дискутира со години, кај нас допрва станува видливо како суштинска потреба – потребата од хоризонтален социјален дијалог. Историјата одамна ни покажа дека секој вертикален дијалог, порано или подоцна, се претвора во монолог. Прво работниците остануваат без збор. Потоа без работа. Прво граѓаните се повикуваат на разговор. Потоа им се објаснува дека условите не дозволуваат ништо повеќе.
Современите демократски стандарди денес многу повеќе инсистираат на смислено учество на граѓаните, на реална вклученост во политичкото одлучување и на процедури што не се само формални. Тоа може да се види и во насоките на Советот на Европа за граѓанско учество и во насоките на ОЕЦД за процеси на учество на граѓаните. И едните и другите одат во иста насока: доверба не се гради со декор, туку со влијание.
Таквиот хоризонтален договор би морал да ги вклучи сите што реално ја носат тежината на системот – работниците, прекарните, интелектуалците без сигурност, младите што не можат да си го платат образованието, селаните, активистите, раселените, маргинализираните, жените што предолго биле повикувани само симболично, а слушани селективно. Само таков дијалог има шанса да не биде однапред стерилизиран.
Минимален заеднички план – или барем почеток на искрен разговор
Од таков хоризонтален дијалог би можел да произлезе и еден минимален заеднички план. Не како голема утописка шема, туку како прв трезвен чекор. Во него би влегле барањето за задолжителна минимална плата, отпор кон модели на приватизација што го разоруваат заедничкото, стратегии насочени не кон брз профит туку кон долгорочна заштита на необновливите ресурси и природното опкружување, како и отворање простор за партиципативна и солидарна економија.
Таквите идеи денес не се маргинални фантазии. Во современите меѓународни дебати за демократија, граѓанско учество и јавна одговорност, сѐ почесто се зборува за доверба, за отчетност, за граѓанска контрола и за модели во кои луѓето не се само публика на политиката, туку нејзини активни чинители. Светска банка одамна го врзува поимот социјална одговорност со граѓанско учество и со барање отчетност од институциите, а ICNL денес отворено работи на одбрана и проширување на граѓанскиот простор. Тоа значи дека прашањето повеќе не е дали граѓаните треба да учествуваат, туку дали ќе учествуваат суштински или декоративно.
Наместо транзицискиот и продуктивистички култ на приватизација, сосема е легитимно да се мисли за солидарна и партиципативна економија, за општество на колективна иницијатива и за пресметка во која, конечно, ќе влезе и цената на човечкото страдање. Не само цената на капиталот. Зашто има нешта што вредат повеќе од профитот, но токму тие најчесто први се оттурнуваат кога општеството ќе почне да се мери само низ бројки.
Предоцна за сето тоа? Можеби. А можеби и не. Но ако веќе е доцна, тогаш тоа уште повеќе значи дека нема време за глумење дијалог.
Проверени надворешни линкови што можеш да ги задржиш во текстот
Наместо старите и мртви адреси, овие извори се живи, релевантни и тематски точни:
Обединетите нации – за улогата на цивилното општество
ОН – civil society organizations – за дефинициски контекст
Совет на Европа – демократија и civil society – за учество, демократија и владеење на правото
Совет на Европа – насоки за граѓанско учество – за политичко одлучување
CIVICUS – за глобалниот контекст на граѓанска акција
ICNL – Civic Space Initiative – за граѓански простор и слободи
ОЕЦД – citizen participation – за современи модели на учество
Светска банка – social accountability – за отчетност и граѓанско вклучување
Глас на цивилното општество во ОН – за партнерството меѓу граѓаните и меѓународните институции
