Големиот творец може да живее во нашата улица, да го среќаваме на пазар, да чека пред истиот шалтер, да се вози со истиот автобус. Ние го гледаме човекот што минува покрај нас. Но дали го гледаме и светот што тој го создава?
Може да ни се обрати со обично прашање, да се пожали на студот, на поскапувањата, на болката во коленото. Неговото секојдневно присуство не мора да навестува ништо од она што се случува во неговата творечка самотија.
Можеби токму тука почнува тешкотијата на препознавањето: големината ја замислуваме оддалечена. Ѝ припишуваме поинаков глас, поинакво држење, некаква видлива издвоеност. Очекуваме да пристигне со потврди, со преводи, со свечени претставувања и со туѓо воодушевување. Кога ќе ја затекнеме во обичен човек, во истрошено палто, во скромна соба или во нечие тивко и ненаметливо присуство, лесно ја превидуваме.
А творештвото се случува и таму каде што нема публика. Во години на работа што не се претвораат во вести. Во ракопис што се преработува додека другите спијат. Во слика пред која авторот стои незадоволен, иако никој друг не би ја забележал разликата меѓу денешниот и вчерашниот потег. Во музичка реченица за која се бара вистинската тишина. Во упорното настојување нешто да се изрази попрецизно, подлабоко и почовечки отколку што било изразено дотогаш.
Дали умееме да ја забележиме таа работа пред да биде прогласена за значајна?
Блискоста што го стеснува погледот
Прашањето звучи како суд за нашата култура, но најнапред е прашање за нашето внимание. Колку навистина читаме од човекот за кого имаме мислење? Колку сме го слушале, колку сме го гледале неговото дело? Дали нашиот суд произлегува од средба со создаденото или од средба со неговата репутација? Понекогаш со необична сигурност зборуваме за автор чија книга не сме ја отвориле. Го знаеме неговиот карактер, неговите расправии, неговите пријателства. За она поради кое би требало да го проценуваме знаеме најмалку.
Блискоста може да биде драгоцена, но може и да го стесни погледот. За оној кого го паметиме како дете, како ученик, како неснаодлив млад човек, тешко прифаќаме дека создал нешто што го надминува нашето познавање на него. Го задржуваме во стара слика. Неговото дело расте, а нашата претстава останува на истото место. „Го знам јас него“, велиме, како познавањето на нечии навики да е доволно за разбирање на неговата мисла.
Во таа реченица понекогаш се крие затворена врата. Зашто човекот никогаш не е исцрпен со она што сме го виделе од него. Особено творецот, чиј најсложен живот може да се одвива токму во просторот што не ни е достапен: меѓу сомнежот и обликот, меѓу доживеаното и изговореното, меѓу болката што ја носи и делото во кое ја преобразува.
Непризнавањето не е доказ за големина
Сепак, би било неправедно секое непризнавање да го објасниме со завист, а секоја осаменост да ја прогласиме за доказ на исклучителност. Има незабележани вредни дела, но има и дела што не ја достигнале сопствената намера. Има неправедно потиснати автори, но има и автори што секоја забелешка ја доживуваат како прогон. Чувството дека сме неразбрани само по себе не нè прави големи. Ни долгото работење, ни личното страдање, ни убеденоста во сопствената мисија не можат да ја заменат вредноста на создаденото.
Затоа препознавањето бара и отвореност и мерка. Ако однапред отфрламе сè што ни е блиско, стануваме слепи за сопствената култура. Ако секого го прогласуваме за великан, го губиме јазикот со кој можеме да ја именуваме вистинската разлика. На творецот му е потребно внимателно читање, гледање и слушање, со подготвеност да се образложат и восхитот и несогласувањето.
По што го препознаваме големиот творец?
Можеби еден од знаците на големината е способноста на делото да ни покаже нешто што било пред нас, а не сме умееле да го видиме. По некоја песна, еден обичен збор веќе не ни е обичен. По некој роман, туѓата несреќа потешко ја сведуваме на број или на вест. По некоја слика, светлината врз ѕидот добива присуство што претходно ни избегнувало. Делото го менува нашето внимание, а преку него и односот кон светот.
Таквата промена не мора да биде веднаш забележлива. Некои дела нè освојуваат при првата средба; други долго ни се спротивставуваат. Им се враќаме затоа што нешто останало неразјаснето, затоа што некоја реченица продолжува да работи во нас. Нивната сила ја откриваме во различни периоди од животот. Она што некогаш сме го сметале за студено станува потресно; она што ни изгледало едноставно открива сложеност за која порано не сме имале искуство.
Големината може да се пројави и како необична точност. Творецот го наоѓа зборот што го барало едно немо искуство, обликот што ѝ недостигал на една мисла, ритамот во кој нешто длабоко човечко станува споделливо. Неговото лично доживување останува неповторливо, а сепак во него се препознаваат луѓе што никогаш не го сретнал. Тука настанува една од најчудесните врски што културата ги овозможува: туѓиот внатрешен живот станува место во кое подобро го разбираме сопствениот.
За таквата средба е потребен напор и од примателот. Не секое вредно дело е лесно достапно, ниту секоја тешкотија е празна претенциозност. Понекогаш треба да научиме како да читаме одреден автор, како да гледаме одредено сликарство, како да слушаме одредена музика. Тоа учење не подразбира слепо покорување пред туѓ авторитет. Подразбира трпение да не го прогласиме за безвредно она што не ни се отворило веднаш.
Меѓу јавната видливост и митот за непризнатиот гениј
Меѓутоа, во јавниот живот трпението често губи пред видливоста. Оној што е постојано присутен лесно станува мерка за значење. Настапите, наградите, интервјуата и објавите создаваат впечаток дека вредноста веќе е утврдена. Понекогаш тој впечаток е оправдан; понекогаш само го повторуваме она што доволно често сме го слушнале. Познатоста ни го олеснува изборот, но може и да нè ослободи од обврската самите да проценуваме.
И незабележливоста може да стане заводлив мит. Лесно е да замислиме дека најголемиот творец мора да биде отфрлен, сиромашен и осамен. Со тоа неправдата ја претвораме во речиси пожелна судбина. А зад романтичната претстава за непризнатиот гениј може да стои човек кому му недостигале време, средства, уредник, изложбен простор или едноставна можност да работи. Неговите тешкотии не треба да ги украсуваме со возвишени зборови. Треба да разбереме што му одзеле.
Зависта и стравот од туѓата вредност
Тука се отвора и прашањето за зависта. Таа не мора да биде гласна. Може да се покаже во премолчување, во избегната препорака, во упорното сведување на нечие дело на споредна подробност. Може да се скрие зад привидно добронамерното: „Добар е, ама…“ По тоа „ама“ следува нешто за неговата суета, неговата облека, неговата неспретност во разговорот. Сè што ќе помогне да не се остане пред делото.
Туѓото постигнување понекогаш нè вознемирува затоа што нè потсетува на сопственото одложување. Некој го направил она за што ние сме зборувале. Издржал таму каде што сме се откажале. Но признавањето на неговата вредност не нè осиромашува. Ни овозможува да живееме во побогат духовен простор. Културата во која секој се чувствува загрозен од туѓиот талент се затвора во меѓусебно намалување.
Особено е тешко кога оценувањето на делото се испреплетува со лични, партиски или групни припадности. Тогаш прашањето „Што создал?“ се заменува со прашањето „Чиј е?“ Вредноста се мери според блискоста до одреден круг, а критичкиот суд станува продолжение на пријателството или на непријателството. Во таква средина и оправданата пофалба предизвикува сомнеж, и основаната критика се прима како пресметка. Се губи довербата дека за едно дело може да се зборува чесно.
Одговорноста на културната средина
Одговорноста на критичарите, уредниците, издавачите и културните установи затоа е голема. Тие помагаат делата да стигнат до луѓето и создаваат услови за нивно разбирање. Кога таа посредничка улога се врши површно, цела заедница може да остане без средба со значаен автор. Кога се врши совесно, отвора простор и за неочекуваното, за она што доаѓа без влијателна препорака и без веќе изградена публика.
Нам ни е особено потребна таква совесност во односот кон творештвото на македонски јазик. Пишувањето на јазик со помал број читатели носи ограничувања во досегот, преводите и материјалните можности. Но бројноста на публиката не е мерка за длабочината на делото. Еден јазик го проширува својот изразен простор преку оние што во него се осмелуваат да мислат и да создаваат со најголема одговорност.
Кога чекаме некој однадвор да ни каже дека нашиот творец вреди, сопствениот суд го ставаме на чекање. Меѓународното признание може да биде значајно и заслужено. Сепак, тоа не нè ослободува од обврската да го читаме она што се создава до нас. Преводот отвора нова врата за делото; неговата вредност можела да биде присутна и додека таа врата била затворена.
Почитта кон делото и одговорноста на човекот
Притоа, почитта кон творецот не бара да го претвориме во безгрешна личност. Големите способности не го поништуваат човечкиот недостаток. Творецот може да биде суетен, нетрпелив, тежок за соработка, неправеден во некој свој суд. Неговото дело заслужува внимателна процена, а неговите постапки остануваат подложни на морална одговорност. Зрелоста се состои и во способноста да ги држиме овие сознанија заедно, без да ја користиме уметноста како оправдување за штетата или личната слабост како автоматско побивање на сè што е создадено.
Признанието што пристигнува предоцна
Можеби најтажниот облик на нашето задоцнето препознавање се јавува по смртта на авторот. Тогаш одеднаш стануваме подготвени за големи зборови. Се редат спомени, свечени оценки и изјави за ненадоместливата загуба. Човекот што со години чекал некој да му одговори на писмото добива страници посветени на неговото значење.
Во таквото признание може да има искрена тага и вистинско преиспитување. Но останува прашањето што сме можеле да направиме додека бил жив. Дали сме можеле да ја прочитаме книгата, да го објавиме ракописот, да ја посетиме изложбата, да ја платиме неговата работа? Дали сме можеле да му овозможиме уште неколку мирни години на создавање? Посмртната почит го чува споменот, но не може да го врати времето во кое поддршката би станала ново дело.
Не мора веднаш да знаеме дали некој е голем творец за да му пристапиме со внимание. Никој од нас нема непогрешлив поглед кон иднината. И времето не суди само: за едно дело да стигне до идните читатели, некој треба да го сочува, да го преиздаде, да го преведе, да го воведе во жив разговор. Многу зависи од човечки одлуки што се носат сега, често тивко и без свеченост.
Да не ја затвориме книгата пред да ја прочитаме
Затоа, пред прашањето дали умееме да го препознаеме великанот, стои едно поскромно и потешко прашање: умееме ли чесно да му се приближиме на делото? Да му дадеме време. Да се ослободиме, колку што можеме, од озборувањето, од групната лојалност, од стравот дека со туѓото издигнување ќе се намалиме самите. Да кажеме што сме нашле во него и да оставиме можност утре да откриеме повеќе.
Творецот што живее меѓу нас можеби никогаш нема да добие општа согласност за својата големина. Можеби неговото дело ќе остане блиско до мал број луѓе, но длабоко ќе ги промени. Можеби ќе биде препознаен навреме. Можеби ќе му требаат читатели што сè уште не се родени. Ние не можеме да го решиме тоа однапред. Можеме, меѓутоа, да не ја затвориме книгата пред да ја прочитаме.
Утре повторно ќе го сретнеме на улица. Ќе носи торба, ќе брза некаде, ќе застане да поздрави. Во неговото лице можеби нема да забележиме ништо необично. Но ако сме влегле во неговото дело, веќе ќе знаеме дека нашето секојдневно познанство не го исцрпува човекот пред нас.
И можеби токму од тоа сознание почнува препознавањето.
