ГАЈДА-МАКЕДОНСКИ НАРОДЕН ИНСТРУМЕНТ СО ВЕКОВНА ТРАДИЦИЈА
Звук што не се заборава
Има инструменти што ги слушаш – и има инструменти што те будат одвнатре. Гајдата е од втората категорија. Не е само звук, туку здив, пулс, повик. Штом ќе ја чуеш, знаеш дека некој празник почнал, дека некоја свадба се кренала на нозе, дека некое оро ќе се заврти до прашина.
Гајдата е дувачки народен инструмент со мев, раширен кај многу европски и воневропски народи. Ако го прошеташ погледот низ Европа, ќе ја сретнеш како шкотска bagpipe, како француска cornemuse, како германска Dudelsack, како шпанска gaita. Во Чешка и Полска е позната како dudy, во Италија како zampogna, во Русија како волинка. Различни имиња – ист принцип: воздух, кожа, дрво и човек.
Судејќи според историските траги, корените ѝ се бараат во Азија, а инструменти со мев биле познати и во античкото Римско Царство. Првенствено пастирски инструмент, кој следел игра и песна, гајдата во некои култури влегла и во воена традиција – доволно е да се сетиме на шкотските воени оркестри.
Македонската гајда – глас на селото и на празникот
Кај нас, гајдата не е егзотика. Таа е темел. Фундаментален дел од македонската музичка култура, особено по селата, каде што звукот на гајдата е речиси продолжение на човечкиот глас. Обично се свири со пар кавали, со тамбура и со ударни инструменти како тапанче, дајре или тарабука. Таа припаѓа во групата на дувачки инструменти, заедно со двојанката, дудукот, зурлата, кавалот и шупелката.
Според етномузиколошките истражувања на Институтот за фолклор „Марко Цепенков“ при УКИМ, македонската гајда има свои регионални варијанти и особености во штимањето и украсувањето. Најчесто се изработува во штима А и Д.
Гајдата е двогласен инструмент. Едниот глас е мелодискиот, другиот е континуираниот тон – оној што држи основа, што не попушта. И можеби токму тука е нејзината магија – во тоа постојано држење на тон, додека животот околу него се менува.
Како е составена гајдата
Секој дел има своја улога и своја прецизност. Липалото е делот за дување. Гајдарката е цевката на која се свири – има 7 дупки на лицето и една за палецот на опачината, а на крајот се прикачува славец. Брчалото е придружниот дел што го создава вториот, континуиран тон. Дувалото е поврзано со мевот, а мевот најчесто се изработува од штавена јагнешка, овча или козја кожа. Скрипците се спојните делови каде се вметнуваат липалото, гајдарката и брчалото.
Пред да засвири, гајдата мора да се штима. Тоа се прави со свирење на петтиот тон на гајдарката, со затворени погорни дупки, и со прилагодување на должината на брчалото така што тоа свири две октави пониско. Ова не е механика – ова е слух, искуство и трпение.
Инструментот се држи под рака, мевот се дополнува со воздух одвреме-навреме. Гајдарката се држи со двете раце – левата ги покрива долните четири дупки, десната горните три и палечната. Брчалото може да се префрли преку рамо или да виси слободно.
Гајдата може да свири девет дијатонички и две до три хроматички тонови. Најкористени се клучевите B и A, но се употребуваат и подолни клучеви. Репертоарот – народни ора и песни, најчесто за празници, свадби и собири.
Тешка рака, жива традиција
Изработката на гајдата е сложен и тежок процес. Липалото, гајдарката и брчалото традиционално се прават од зелениково дрво, рачно, без индустриска сериска логика. Гајдарката е составена од два дела – самата цевка и рокче, кое може да биде од коска или дрво. Брчалото има три дела, кои се штимаат според гајдарката. Скрипците исто така можат да бидат од коска или дрво.
За да засвири, потребни се две писки – една во гајдарката и една во брчалото. Без нив, нема глас.
Има уште нешто што не се гледа, а е пресудно. Кожата на мевот мора да се чува од сонце и дожд. По секое свирење, инструментот се брише со сува крпа и внимателно се спакува. Гајдата не трпи немарност – како ни традицијата.
И затоа, кога ќе ја слушнеш, знај дека не слушаш само инструмент. Слушаш векови. Слушаш пастири, свадби, војски, планини. Слушаш народ што одлучил да го претвори воздухот во музика.
