Во многу македонски дворови последниве години се појавува жива ограда што оддалеку изгледа како некој врз зеленилото да истурил црвена боја. Долните и постарите листови се темнозелени и сјајни, а врвовите се обојуваат во бакарноцрвени, рубински и бордо нијанси.
Тоа е фотинијата, растение што денес го среќаваме покрај огради, тераси, деловни објекти, хотелски дворови и семејни куќи низ Македонија. Таа брзо создава густ зелен ѕид, останува со листови и во зима, добро поднесува обликување, а секое ново потерување ја враќа нејзината впечатлива црвена боја.
Фотинијата изгледа како растение што бара многу внимание, но кога еднаш добро ќе се зафати, најголем дел од работата се сведува на правилно полевање во почетокот, добра дренажа и редовно кастрење.
Сепак, нејзината популарност понекогаш доведува и до погрешно садење. Садниците се поставуваат премногу блиску, се полеваат преку листовите, се закопуваат предлабоко или постојано се потстрижуваат само од горната страна. Оградата тогаш станува густа на врвот, се разголува во долниот дел и создава влажна внатрешност погодна за болести.
За фотинијата да го покаже она поради што е избрана, треба да ѝ се дозволи да расте како живо растение, а не како пластична ограда што мора веднаш да биде совршено рамна.
Фотинија е име на цел род, а кај нас најчесто се сади „Ред Робин“
Името фотинија не означува само едно растение. Родот Photinia опфаќа повеќе видови зимзелени и листопадни грмушки и помали дрвја од фамилијата на розите. Во истата поширока ботаничка фамилија припаѓаат јаболкото, крушата, глогот и дуњата.
Растението што најчесто се продава во македонските расадници и се сади како жива ограда е Photinia × fraseri „Red Robin“.
Хибридната фотинија настанала со вкрстување на два азиски вида, Photinia glabra и Photinia serratifolia, која во постарите извори се среќава и под името Photinia serrulata. Матичните видови потекнуваат од источна и југоисточна Азија, додека самиот хибрид првпат бил забележан во расадникот Fraser Nursery во Бирмингем, Алабама, во првата половина на 20 век.
Сортата „Red Robin“, препознатлива по посилната црвена боја и покомпактниот раст, е селектирана во Нов Зеланд. Новозеландските хортикултурни записи ја поврзуваат со одгледувачот Л. Робинсон и со признание доделено во 1971 година. Во архивата на Кралскиот новозеландски институт за хортикултура е забележано дека сортата била создадена нешто повеќе од една деценија претходно.
Нејзиниот пат, според тоа, ги поврзува азиските шуми, еден американски расадник и новозеландската селекција, пред фотинијата да стане една од најпопуларните украсни огради во Европа и на Балканот.
Црвените листови не се есенска боја
Најголемата привлечност на фотинијата се младите листови. Тие излегуваат во силни црвени, бронзени или бакарни тонови, а потоа постепено преминуваат во темнозелена боја.
Тоа значи дека црвенилото не е знак дека растението се суши или се подготвува да ги отфрли листовите. Напротив, тоа е најмладиот и најактивниот дел од растението.
Кога новиот избој ќе созрее, листовите стануваат зелени. По кастрењето фотинијата создава нови гранчиња, а со нив повторно се појавува црвената боја. Токму затоа правилното поткастрување не служи само за контролирање на висината, туку и за продолжување на декоративниот ефект.
Во доцна пролет, ако не е претходно силно потстрижена, фотинијата може да развие гроздови од ситни кремавобели цветови. По нив понекогаш се појавуваат и мали црвени плодови. Плодовите имаат украсна вредност, но не се наменети за јадење.
Кралското хортикултурно друштво ја опишува „Red Robin“ како зимзелена исправена грмушка или помало дрво, со сјајни елипсовидни листови што се црвени додека се млади, а подоцна стануваат темнозелени.
Дали фотинијата е грмушка или дрво?
Одговорот зависи од тоа како ќе ја оставиме да расте.
По природа фотинијата е голема, разгранета и исправена грмушка. Без редовно кастрење може со текот на годините да достигне висина од четири до шест метри, а во особено поволни услови и повеќе. Круната може да се рашири од два и пол до четири метри.
Во жива ограда обично се одржува на висина меѓу еден и пол и два и пол метри. Со почесто кастрење може да остане и пониска, иако за многу ниска ограда е посоодветна компактната сорта „Little Red Robin“, која природно расте до околу еден и пол метар.
Фотинијата може да се формира и како мало дрво. За таа цел се избира едно главно стебло, а долните странични гранки постепено се отстрануваат. Не треба сите да се исечат одеднаш, бидејќи тие во првите години му помагаат на стеблото да задебели и да стане стабилно.
Може да се остави и како повеќестеблено украсно дрво, со отворена круна под која се гледаат неколку стебла. Во таква форма изгледа особено убаво како самостојно растение во тревник, покрај влез или во поголема жардиниера.
Сонцето ја засилува црвената боја
Фотинијата може да расте на целосно сонце или во делумна сенка. На сончево место новите листови обично имаат поинтензивна црвена боја, растението е погусто, а внатрешноста на круната побрзо се суши по дожд.
Во делумна сенка исто така може добро да расте, особено во македонските дворови изложени на силното попладневно летно сонце. Во длабока сенка, сепак, гранките се издолжуваат, оградата станува поретка, црвената боја е послаба, а влажните листови подолго остануваат без циркулација на воздух.
Најдобра е светла, проветрена и донекаде заштитена положба. Младите црвени избојци се понежни од старите зелени листови и можат да бидат оштетени од доцен пролетен мраз, студен сув ветер или ненадејно силно сонце по подолг облачен период.
„Red Robin“ има оценка на отпорност H5, што приближно одговара на зимски температури меѓу минус 15 и минус 10 Целзиусови степени. Во поголем дел од низинските и урбаните подрачја во Македонија може успешно да презими, но во студени, ветровити и повисоки места е подобро да се сади покрај заштитен ѕид или во дел од дворот што не е изложен на северен ветер.
И кога врвовите ќе настрадаат од мраз, добро вкоренето растение најчесто повторно потерува откако оштетените делови ќе се отстранат напролет.
Почвата може да биде различна, но не смее да ја задржува водата
Фотинијата не е особено пребирлива во однос на типот на почвата. Може да успева во градинарска земја, иловица, песоклива почва, па дури и во потешка глина ако структурата е подобрена со органска материја и ако вишокот вода може да истече.
Најмногу ѝ одговара плодна, хумусна, умерено влажна и добро дренирана почва. Поднесува кисела, неутрална и благо алкална реакција.
Најголемиот непријател не е краткотрајната суша, туку постојано натопениот корен. Кога водата останува околу кореновиот систем, ситните коренови влакненца остануваат без воздух, почнуваат да пропаѓаат, а листовите пожолтуваат и опаѓаат.
Ако дворот има тешка глинеста почва, не е доволно само на дното од јамата да се стави малку песок. Така може да се создаде вдлабнатина што ќе се полни со вода како сад. Подобро е пошироко да се разровка почвата, да се внесе зрел компост и, ако е потребно, растението да се постави на малку подигнат ред.
Најдобро време за садење е есента или раната пролет
Како зимзелена грмушка, фотинијата најлесно се зафаќа кога почвата е умерено топла и влажна, а воздухот не е премногу жежок.
Во Македонија најдобар период е раната есен, најчесто од крајот на септември до ноември, додека почвата сè уште е топла, но летната жештина е помината. Коренот тогаш има време да започне со развој пред зимата, а напролет растението влегува подготвено во новата сезона.
Втора добра можност е раната пролет, од март до почетокот на април, пред да започне силниот раст и пред почвата да почне брзо да се суши.
Контејнерските садници теоретски можат да се садат речиси во текот на целата година, но садењето во јули и август создава непотребен ризик. Новата садница има ограничен коренов систем, а жештината и сувиот воздух можат да ја исушат побрзо отколку што коренот успева да ја снабдува со вода.
Не се сади ниту кога земјата е замрзната, премногу мокра или толку каллива што се лепи за алатот. Водичот за одгледување фотинија на RHS го препорачува периодот од есен до пролет, секогаш кога почвата не е замрзната или заситена со вода.
На кое растојание се садат садниците?
За жива ограда од „Red Robin“ најчесто се оставаат од 60 до 90 сантиметри меѓу центрите на две соседни садници.
На растојание од околу 60 сантиметри оградата ќе се затвори побрзо, но ќе стане погуста и ќе бара повеќе внимание за проветрување. Растојание од 75 до 90 сантиметри е добар компромис за повеќето домашни дворови, бидејќи им остава простор на гранките и на корените, а сепак овозможува да се создаде непрекинат зелен ѕид.
Кај поголеми садници, високи над еден и пол метар и со широка коренова бала, може да се остават 90 сантиметри до еден метар. Ако целта е послободен зелен екран наместо строго кастрена ограда, растојанието може да биде и од еден до еден и пол метар.
Прегустото садење дава брз визуелен резултат, но подоцна растенијата се борат за вода и светлина. Внатрешноста останува влажна, а тоа го зголемува ризикот од дамкавост на листот.
За стандардна едноредна ограда нема потреба од два реда. Дворедно садење има смисла само кога се создава многу широк зелен појас. Во тој случај редовите се поставуваат наизменично, но треба да се задржи доволно простор за воздух и пристап при кастрењето.
Како правилно се засадува фотинијата
Пред садењето, линијата на оградата се обележува со затегнато јаже. Наместо да се копаат тесни дупки во тврда земја, подобро е да се подготви цел појас широк околу 60 до 90 сантиметри. Така младите корени полесно ќе се шират надвор од првобитната јама.
Садницата во саксијата добро се полева неколку часа пред садењето. Јамата се копа приближно двапати поширока од кореновата бала, но не подлабока од неа.
Кога растението ќе се извади од садот, се проверува коренот. Ако е густо обвиткан во круг околу балата, надворешниот слој нежно се растресува со прстите. Особено долги кружни корени може внимателно да се пресечат, за да почнат да растат кон околната почва наместо да продолжат да се вртат сами околу себе.
Фотинијата се поставува на истата длабочина на која растела во саксијата. Местото каде што стеблото се проширува и преминува во корен треба да остане на нивото на околната земја. Предлабокото садење може да предизвика гниење на основата и бавно пропаѓање на растението.
Јамата се пополнува со ископаната земја. Во сиромашна или многу тешка почва може да се додаде зрел компост, но не треба да се создава мала „саксија“ од премногу богата смеса во која коренот ќе остане затворен.
Земјата нежно се притиска за да нема големи воздушни џебови, а потоа садницата обилно се полева. Водата треба да навлезе низ целата коренова бала, не само да ја навлажни површината.
Околу растението се поставува слој од пет до седум сантиметри компост, ситна кора или друг органски малч. Малчот ја задржува влагата и го намалува растот на плевелите, но треба да остане најмалку десет сантиметри оддалечен од самото стебло.
Како се зафаќа новата садница
Во првите недели фотинијата не треба веднаш да создаде многу нови листови. Нејзината главна работа се одвива под земјата, каде што ситните корени почнуваат да излегуваат од балата и да ја освојуваат околната почва.
Добро зафатена садница останува цврста во земјата, листовите не висат секој ден, а по извесен период се појавува нов црвен избој.
Садењето голема и висока садница не значи дека оградата секогаш ќе се зафати побрзо. Помалите и здрави растенија често полесно ја надминуваат промената, бидејќи имаат подобар однос меѓу големината на круната и коренот.
Високите садници на ветровито место може привремено да се потпрат со колец. Врската треба да биде мека и доволно лабава за стеблото малку да се движи. Таквото движење му помага да зајакне.
Не треба да се очекува секоја садница веднаш да изгледа исто. Некои прво развиваат корен, па дури потоа тргнуваат со нови гранки. Постојаното додавање вода и ѓубриво од страв дека „не расте“ може да направи поголема штета од трпеливото набљудување.
Фотинијата сака длабоко полевање, а не постојано мокра површина
По садењето, фотинијата треба редовно да се полева најмалку во првите две години. Тоа не значи дека земјата треба постојано да биде каллива.
Подобро е поретко и длабоко полевање отколку секојдневно прскање со мало количество вода. Длабокото полевање ја поттикнува садницата да развива корени подлабоко во земјата, каде што влагата подолго се задржува.
Во првите четири до шест недели почвата треба почесто да се проверува. Ако горните пет до седум сантиметри се суви, време е за полевање. Во пролет или есен тоа може да биде еднаш до двапати неделно, а во топол летен период и почесто, зависно од почвата, изложеноста и големината на садницата.
Песокливата почва брзо ја пропушта водата и бара почесто полевање. Глинената ја задржува подолго и лесно може да стане премногу мокра. Затоа календарот е помалку важен од проверката на самата земја.
Водата се насочува кон коренот. Капка по капка или црево поставено ниско е подобро од прскалка што ја навлажнува целата ограда. Влажните листови, особено навечер и во густа ограда, создаваат услови за габични заболувања.
Откако добро ќе се вкорени, фотинијата поднесува пократки суви периоди. Во продолжена летна суша и при температури над 35 степени сепак треба длабоко да се полее, особено ако расте покрај бетон, ѕид или асфалт што дополнително ја зголемуваат температурата.
Не бара многу ѓубриво
Во добра градинарска почва фотинијата често може да расте без редовна минерална прихрана. Слој зрел компост во пролет и обновување на малчот најчесто се доволни.
Во сиромашна почва може напролет да се употреби умерено количество балансирано ѓубриво за украсни грмушки. Прекумерното азотно ѓубриво создава многу брз, мек и нежен раст што полесно страда од мраз, суша и болести.
Ако листовите пожолтуваат, причината не мора да биде недостиг од храна. Пожолтување може да предизвикаат и премногу вода, оштетен корен, тешка почва или недостапност на железо во силно алкална средина.
Пред да се додаде уште ѓубриво, треба да се провери влагата и дренажата.
Кастрењето ја создава густината и ја враќа црвената боја
Фотинијата добро го поднесува кастрењето и брзо создава нови избојци. Живата ограда може да се обликува два до трипати во текот на сезоната на растење.
Првото лесно кастрење се прави кога првиот пролетен црвен раст почнува да ја губи бојата. Скратувањето на врвовите го поттикнува разгранувањето и создава нов бран црвени листови.
Второ обликување може да се направи во почетокот или средината на летото. Последното кастрење не треба да биде премногу доцна. Ако растението силно се скрати во доцна есен, може да развие мек нов раст што нема да има време да созрее пред првиот мраз.
При обликување жива ограда, долниот дел треба да остане малку поширок од врвот. Така светлината стигнува и до долните гранки. Ако горниот дел е поширок и формира „капа“, долните листови остануваат во сенка и оградата постепено се разголува кај земјата.
Кај младите растенија е важно да се скратуваат долгите исправени врвови. Тоа го поттикнува развојот на странични гранки и создава густина од самата основа.
Ако се сакаат белите цветови, дел од растението не треба да се кастри пред цветањето. Редовно потстрижена формална ограда најчесто создава помалку цветови, бидејќи цветните врвови се отстрануваат заедно со новиот раст.
Стара, прерасната или разголена фотинија може силно да се подмлади напролет. Се отстрануваат старите, вкрстени и слаби гранки, а дел од конструкцијата може значително да се скрати. Растението обично повторно потерува, но обновувањето е подобро да се распореди во две сезони ако грмушката е многу стара.
Како се размножува фотинијата
Најсигурен начин за размножување на „Red Robin“ е со полузрели резници во лето. Тоа се млади гранчиња што веќе почнале да се зацврстуваат во основата, но врвот сè уште е еластичен.
Се избира здраво гранче без дамки и оштетувања, долго приближно од 10 до 15 сантиметри. Резот се прави веднаш под јазол, местото од кое излегува листот. Долните листови се отстрануваат, а на врвот се оставаат два до четири листа. Ако се многу големи, може да се скратат за да се намали губењето вода.
Основата може да се потопи во хормон за ожилување, иако фотинијата може да развие корен и без него. Резницата се поставува во лесен и пропустлив супстрат, на пример мешавина од супстрат за размножување и перлит или крупен песок.
Садот се чува на светло место без директно пладневно сонце. Влажноста треба да биде рамномерна, но супстратот не смее да биде натопен. Проѕирна кеса или мини-стакленик може да ја задржи влажноста, но потребно е редовно проветрување за да не се создаде мувла.
Развивањето корен може да трае неколку недели. Кога резницата почнува да дава нов раст и чувствува отпор при многу нежно повлекување, најверојатно се вкоренила.
RHS препорачува размножување со полузрели резници во лето. Со овој начин новото растение ги задржува особините на сортата, вклучувајќи ја силната црвена боја.
Размножувањето од семе е можно кај некои фотинии, но садницата нема сигурно да биде идентична со „Red Robin“. Кај сортите што се размножуваат вегетативно, семето може да даде растение со различна боја, големина и начин на раст.
Може да се примени и положување гранка. Ниско еластично гранче се свиткува до земјата, дел од кората лесно се засекува, гранката се прицврстува и се покрива со влажна земја. Откако ќе развие сопствен корен, се одделува од матичното растение.
Црвените дамки на листовите не се исто што и црвениот млад раст
Најпознат проблем кај фотинијата е дамкавоста на листот предизвикана од габата Diplocarpon mespili, порано позната како Entomosporium mespili.
Здравиот млад лист е рамномерно црвен. Кај заболувањето се појавуваат мали заоблени дамки, кои добиваат кафеаво или сивкаво средиште и темноцрвен до виолетов раб. При силна инфекција дамките се спојуваат, листовите паѓаат, а оградата може значително да се прореди.
Болеста најбрзо се шири во благо, влажно време, кога листовите долго остануваат мокри. Густото садење, слабата циркулација на воздух и полевањето одозгора го зголемуваат ризикот.
Универзитетот во Тенеси ја издвојува црвеноврвната фотинија како особено чувствителна на оваа дамкавост и препорачува отстранување на заразените и паднатите листови, проредување на гранките, соодветно растојание и полевање директно во зоната на коренот.
Заболените листови не треба да остануваат насобрани под оградата, бидејќи габата може да презими на нив. Алатот за кастрење се чисти, а силно заразените гранки се отстрануваат.
Фотинијата може да биде погодена и од бактериска пламеница, пепелница, гниење на коренот и медна габа. Во саксии може да се појави и лозов сурлаш, чии ларви го оштетуваат коренот.
Најдобрата заштита започнува со местото и начинот на садење. Здрава фотинија на сончево и проветрено место, со суви листови и добро дрениран корен, има значително помалку проблеми од растение натиснато меѓу други грмушки во постојано влажна сенка.
Најчестите грешки се прават од желба оградата побрзо да порасне
Првата грешка е садење премногу блиску. Во првата година редот изгледа веднаш пополнет, но по неколку сезони растенијата се претвораат во непроодна маса без воздух.
Втората е секојдневно плитко полевање. Така се развива површен корен што брзо страда при првата посилна суша.
Третата е кастрење само на врвот. Оградата расте во висина, а долниот дел останува редок и гол.
Четвртата е доцно есенско потстрижување, кое го поттикнува нежниот црвен раст непосредно пред мразот.
Петтата е прекумерната употреба на ѓубриво. Фотинијата навистина може да стане погуста и позелена, но пребрзиот мек раст е почувствителен на временски стрес и инфекции.
Шестата е полевање со прскалки навечер. Оградата останува мокра со часови, токму кога испарувањето и движењето на воздухот се најмали.
Може ли фотинијата да се одгледува во саксија?
Фотинијата може да расте во голема саксија, особено покомпактните сорти. Садот мора да има отвори за истекување и да биде доволно тежок за високото растение да не се превртува на ветер.
Во саксија почвата се суши побрзо отколку во дворот, па во лето е потребно почесто полевање. Од друга страна, коренот е поизложен на зимски студ, бидејќи нема голема маса земја што го штити.
Садот треба да биде поставен на светло и заштитено место, а на секои неколку години растението се пресадува или му се обновува горниот дел од супстратот. Со кастрење може да се одржува како компактна топка, столб или мало дрво.
Оградата е најубава кога не се обидуваме да ја направиме совршена за една сезона
Фотинијата не станува густа и стабилна ограда само затоа што сме купиле високи садници. Вистинската ограда се создава со развиен корен, гранки што почнуваат ниско, доволно светлина и неколку години внимателно обликување.
Во првата сезона најважно е растенијата да се зафатат. Во следните години со умерено скратување се поттикнува разгранувањето, а оградата постепено ја добива формата што ја сакаме.
Тогаш фотинијата ја покажува својата најголема предност. Таа не е само зелен ѕид што го затвора погледот. Во текот на годината постојано се менува. Новите листови се црвени, постарите стануваат зелени, по кастрењето повторно се појавува боја, а ако ѝ се остави простор, напролет доаѓаат и белите цветови.
Токму затоа толку лесно се вдомува во македонските дворови. Обезбедува приватност, поднесува градски услови, се обликува според просторот и останува декоративна и тогаш кога најголем дел од градината мирува.
Потребни ѝ се сонце, воздух, почва што не ја задржува водата и сопственик што ќе знае кога да земе ножици, а кога едноставно да ја остави да расте.
А кога ќе се постигне тој ритам, обичната граница на дворот се претвора во жив црвено-зелен пејзаж.
