Постојат говори што ја објаснуваат стварноста и говори што се обидуваат да ја пресечат. Филипиките му припаѓаат на вториот вид. Тие не се родени од спокојна желба за историско толкување, туку од чувство дека времето истекува, дека противникот напредува, а заедницата сè уште расправа дали опасноста е вистинска. Во нив зборот не е украс на политиката. Тој е последниот обид политиката да се разбуди.
Името го добиле од говорите на атинскиот оратор Демостен против Филип II Македонски. Подоцна Цицерон ќе го преземе истиот назив за своите напади против Марк Антониј, а зборот „филипика“ со векови ќе се оддалечува од конкретниот македонски крал и ќе стане општ поим за жестока, осудувачка и бескомпромисна тирада. Тоа јазично патување е значајно: еден владетел станал име на реторички жанр, а еден политички судир се претворил во траен образец на јавно обвинување.
Демостен не зборува само против Филип
Вообичаено е филипиките да се читаат како говори против Филип II. Формално, тоа е точно. Сепак, нивната подлабока мета не е само македонскиот владетел. Демостен зборува и против атинската неодлучност, против удобноста на граѓаните што умеат да ја препознаат опасноста, но не и да ја платат цената на отпорот. Во Втората филипика тој речиси без милост ја соголува таа противречност: Атињаните умеат добро да зборуваат за правдата и да ги одобруваат оние што го осудуваат Филип, но кога треба да се преземе дејство остануваат неподвижни.
Токму тука филипиката станува повеќе од напад врз непријателот. Таа е обвинение против сопствената публика. Говорникот не им се додворува на слушателите, туку ги прави соучесници во кризата. Неговата порака е непријатна: силата на Филип не произлегува само од македонската војска, дипломатија и државничка способност, туку и од слабоста, расцепканоста и самозалажувањето на неговите противници.
Од македонска перспектива ова читање е особено важно. Демостен не е неутрален хроничар на Филип II, туку негов политички противник. Неговите говори се извори за историјата, но истовремено се и оружје во една борба за моќ. Тие не треба да се читаат како студена биографија на македонскиот крал, туку како сведоштво за стравот што го предизвикало издигнувањето на Македонија. Филип наследил несигурно кралство и го претворил во организирана сила, со воена реформа, дипломатска подвижност и јасна државна волја. За тој поширок контекст корисно е да се погледне и паноптикумскиот текст за македонската фаланга и реформите на Филип II, како и прегледот на просторот и времето на Античка Македонија.
Стравот како реторичка архитектура
Филипиката не докажува само со факти. Таа создава чувство на итност. Говорникот мора да ја убеди публиката дека опасноста е реална, близу и поголема од секојдневните несогласувања. Затоа Демостен го гради Филип како фигура што не мирува, додека Атина доцни; како човек што дејствува, додека неговите противници се задоволуваат со зборови; како владетел кој знае што сака, наспроти полис кој ја губи сопствената волја.
Во тоа има голема реторичка вештина, но и неизбежно поедноставување. За да ја мобилизира заедницата, филипиката мора да го собере сложениот свет во јасна слика: овде сме „ние“, таму е „тој“; овде е слободата, таму е заканата; овде е должноста, таму е предавството. Колку е посилен повикот, толку помалку простор останува за нијанси.
Тоа е нејзината моќ и нејзината опасност. Политичкиот говор често мора да поедностави за да придвижи. Кога поедноставува премногу, почнува да произведува стварност наместо да ја опишува. Противникот повеќе не е човек, владетел или држава со сопствена логика, туку целосно олицетворение на заканата. Тука филипиката природно се поврзува со поширокото прашање за односот меѓу јазикот, мислата и манипулацијата: зборовите не се само преносители на политичкиот судир, туку често и негови творци.
Цицерон го преселува жанрот во Рим
Три века подоцна Цицерон го препознава Демостеновиот модел во сопствената пресметка со Марк Антониј. Во 44. и 43. година пр. н.е. по убиството на Јулиј Цезар и во услови на распаѓање на републиканскиот поредок тој создава четиринаесет говори познати како Филипики. Називот е свесна историска позајмица: како што Демостен го претставувал Филип како закана за Атина, така Цицерон го прикажувал Антониј како закана за Римската Република.
Во Цицероновите Филипики жанрот станува уште пожесток. Политичката анализа се меша со лична дисквалификација, моралното обвинување со навреда, а одбраната на Републиката со отворена борба за уништување на противникот. Цицерон не сака само да докаже дека Антониј греши. Тој сака да го направи недостоен за власт, презрен пред Сенатот и опасен во очите на јавноста.
Но говорот што сака да уништи противник лесно станува дел од истата жестокост против која се повикува. Цицероновата реторика не ја спаси Републиката. Неговите говори останаа книжевен и политички споменик, додека самиот тој стана жртва на пресметката што ја поттикнуваше. Филипиката тука ја открива својата трагична граница: зборот може да мобилизира, да разобличи и да остави историска трага, но не секогаш може да ја контролира силата што ја ослободува.
Од говорничница до телевизиско студио
Денес филипиката не мора да биде изговорена пред народно собрание или сенат. Таа може да биде телевизиско обраќање, колумна, партиски говор, видео на социјална мрежа или долг јавен напад во кој еден човек, група или институција се претставува како извор на целото зло. Современите речници го задржуваат токму тоа проширено значење: филипика е говор или декламација исполнета со остра осуда, блиска до тирада.
Формата е стара, технологијата е нова. Демостен морал физички да ја собере публиката и да ја задржи со глас, ритам и аргумент. Современиот говорник располага со монтажа, повторување, алгоритми, кратки исечоци и публика која може да биде вознемирена пред воопшто да ја слушне целата реченица. Денешната филипика често не бара од граѓанинот да размисли, туку веднаш да заземе страна.
Затоа не секој жесток говор е храбар говор. Гласноста не е доказ за вистина, а моралната сигурност не е замена за аргумент. Постојат моменти кога јавната осуда е неопходна, кога умереноста станува алиби, а молчењето соучесништво. Постојат и моменти кога филипиката е само добро изведен бес, инструмент за собирање публика и претворање на политичкиот противник во човечка мета.
Говорот вреди колку и дејството што го бара
Најсовремената мисла во Демостеновите филипики не е омразата кон Филип. Тоа е неговото сомневање во говорот што не произведува постапка. Тој ја гледа опасноста од јавност што постојано слуша точни анализи, ги поздравува најсилните говорници и потоа продолжува да живее како ништо да не се случува. Во таа смисла филипиката е и критика на политичкиот театар: зборовите можат да создадат илузија дека нешто сме направиле само затоа што сме се согласиле со оној што зборува.
Филипиките преживеале затоа што не се само остатоци од судирот меѓу Атина и Македонија или меѓу Цицерон и Антониј. Тие се траен документ за мигот кога човекот верува дека со говор може да го сврти текот на историјата. Понекогаш успева да ја разбуди заедницата. Понекогаш само го засилува судирот. Најчесто останува меѓу тие две можности – како доказ дека јазикот може да биде форма на отпор, но и форма на војување.
Затоа вистинското прашање не е дали филипиката е убава, силна или незаборавна. Прашањето е што бара од слушателот откако ќе заврши аплаузот. Кога зад огнениот говор нема мера, одговорност и јасна политичка цел, останува само бесот. Кога има, зборот престанува да биде тирада и станува чин.
