Секојдневно ги употребуваме зборовите како да се садови во кои значењето е однапред сместено. Изговараме „дом“, „слобода“, „вистина“ или „татковина“ и очекуваме соговорникот да ја прими токму онаа смисла што сме ја испратиле. Фердинанд де Сосир го наруши тој привиден мир со едно едноставно, но пресудно прашање: што ако значењето не се наоѓа во самиот збор, туку се создава во односите меѓу зборовите?
Од тоа прашање започнува една од највлијателните интелектуални промени на 20 век. Јазикот престанува да се гледа само како збир од имиња за веќе постојни предмети и појави. Тој станува систем, мрежа од разлики, општествен договор и невидлива структура во која мислиме уште пред да станеме свесни дека сме влегле во неа.
Сосир не ни остави едноставна теорија за тоа како зборуваме. Ни остави сомнеж дека зборовите никогаш не се толку невини, природни и самоподразбирливи колку што изгледаат.
Научникот чија најважна книга ја составиле други
Фердинанд де Сосир е роден во Женева на 26. ноември 1857. година во семејство со силна научна традиција. Студирал филологија во Лајпциг и Берлин, а уште како млад истражувач објавил значаен труд за системот на самогласките во индоевропските јазици. Предавал во Париз, а од 1891. година својата академска работа ја продолжил во Женева.
На Универзитетот во Женева предавал санскрит, грчки, латински, германска компаративна граматика и општа лингвистика. Токму трите курса по општа лингвистика, одржани меѓу 1907. и 1911. година, ќе станат основа за книгата по која денес е познат низ светот.
Парадоксот е во тоа што Сосир никогаш самиот не го напишал делото во обликот во кој го читаме. „Курсот по општа лингвистика“ бил објавен во 1916. година, три години по неговата смрт. Шарл Бали и Албер Сешеје го составиле врз основа на студентски белешки, ракописи и материјали од неговите предавања.
Оттука, Сосир што стигнал до читателите е истовремено историски мислител и редакциски реконструиран автор. Неговиот глас е зачуван преку туѓи тетратки, сеќавања и толкувања. Тоа не ја намалува силата на неговите идеи. Само нè потсетува дека и авторството, како јазикот, понекогаш е резултат на односи, посредувања и заеднички систем.
Зборот не е етикета залепена врз предметот
Во средиштето на Сосировата мисла се наоѓа јазичниот знак. Тој не е едноставно име залепено врз некое нешто во светот. Знакот е составен од две неразделни страни: означувачот и означеното.
Означувачот е звучната или менталната форма на зборот. Означеното е поимот што го поврзуваме со таа форма. Кога го слушаме зборот „дрво“, во нашата свест не влегува вистинско стебло со корен, кора и лисја. Се појавува звучна слика поврзана со поимот за дрво.
Врската меѓу звучната форма и поимот не е природна. Истото растение на различни јазици се именува со различни зборови. Ништо во самото дрво не наложува тоа на македонски да биде наречено токму „дрво“.
Ова е познатото Сосирово начело за произволноста на јазичниот знак. Произволноста не значи дека секој човек може самоволно да ги менува зборовите. Поединецот не може едно утро да одлучи дека столот отсега ќе се вика река и да очекува заедницата да го следи. Врската е немотивирана од природата, но е стабилизирана преку општествената употреба.
Јазикот е договор што никој лично не го потпишал, а сите го наследуваме.
Значењето се создава преку разликите
Најрадикалната Сосирова идеја не е само дека знакот е произволен. Уште поважно е тврдењето дека неговата вредност се создава преку разликите во јазичниот систем. Еден збор значи затоа што не е другите зборови што го опкружуваат.
Шаховската фигура нема вредност поради материјалот од кој е направена. Може да биде од дрво, метал, камен или пластика. Нејзината вредност доаѓа од правилата на играта, нејзината позиција и односот кон другите фигури. Така е и со зборовите: нивната смисла не е целосно затворена во нив, туку се обликува во мрежата на разлики.
„Топол“ станува разбирлив во однос кон „студен“, „млак“ и „жежок“. „Ден“ ја добива својата вредност во однос кон „ноќ“. „Свое“ добива посебна тежина затоа што во истиот систем постои „туѓо“. Значењето не е осамен предмет. Тоа е однос.
Ова сознание е важно далеку надвор од лингвистиката. Во политиката, медиумите и јавниот говор смислата често се создава преку груби спротивставувања: патриот или предавник, современ или заостанат, наш или нивен, победник или непријател.
Кога таквите парови ќе бидат прифатени како единствени можности, многу нијанси исчезнуваат уште пред да започне разговорот. Човекот не е принуден само да избере страна. Тој е принуден да мисли во веќе поставен систем на разлики. Токму тука Сосировата лингвистика се допира со пошироката паноптикумска тема „Јазик, мисла и манипулација“.
Јазикот како систем, говорот како личен чин
Сосир ја воспоставува познатата разлика меѓу langue и parole. Првиот поим се однесува на јазикот како општествен систем од правила, односи и разлики. Вториот го означува конкретниот говорен чин – реченицата што ја изговараме, паузата што ја правиме, акцентот, грешката, интонацијата и личниот избор на зборови.
Системот ни овозможува да се разбереме, но живиот говор никогаш не е проста копија на системот. Во него влегуваат возраста, потеклото, образованието, професијата, средината, чувствата и намерата на говорителот.
Секој збор е општествено наследен, а сепак секое негово изговарање е посебен настан.
Во македонски контекст оваа разлика е особено значајна. Стандардниот македонски јазик создава заеднички простор за образованието, книжевноста, науката, медиумите и институциите. Дијалектите, локалните говори и семејната реч ја чуваат разновидноста на живото јазично искуство.
Едното не мора да го уништува другото. Системот не постои без луѓето што го употребуваат, а индивидуалниот говор не станува разбирлив без споделена структура.
Затоа кодификацијата на македонскиот литературен јазик не треба да се толкува како негово ненадејно создавање, туку како институционално заокружување на подолг историски и културен процес. Овој контекст е подетално разработен во текстот „Македонскиот јазик не почнува со печат“.
Јазикот како фотографија и како историски филм
Сосир прави уште една пресудна разлика – меѓу синхронискиот и дијахронискиот пристап кон јазикот.
Синхронијата го проучува јазикот во определен момент, како фотографија на неговиот систем. Дијахронијата го следи неговото менување низ времето, како историски филм составен од многу последователни кадри.
Пред Сосир европската лингвистика во голема мера била насочена кон историјата на јазиците, потеклото на зборовите и промените на гласовите и граматичките форми. Сосир не ја отфрлил историјата. Тој посочил дека јазикот мора да се разбере и како функционална целина во дадената сегашност.
За говорителот што комуницира денес, поважно е како функционира јазичниот систем сега отколку од која древна форма потекнува секој негов елемент. Луѓето зборуваат според актуелните односи во јазикот, а не според етимолошките родословија што ги знаат само стручњаците.
Таквата поделба ѝ помогнала на лингвистиката да се осамостои како современа научна дисциплина. Таа истовремено покажува дека историската филологија и структурната лингвистика не мора да бидат непријатели. Едната ја следи патеката на зборот низ времето, другата ја испитува неговата улога во сегашниот систем.
Од јазичниот знак до модата и политиката
Сосир ја навестил можноста за поширока наука за знаците, која ја нарекол семиологија. Јазикот за него бил најважен, но не и единствен систем што создава значење. Облеката, гестовите, обредите, архитектурата, рекламите, сообраќајните сигнали и политичките симболи исто така функционираат преку правила и конвенции.
Од оваа идеја подоцна ќе се развијат различни облици на структурализмот. Истражувачите почнале да бараат невидливи структури во митовите, сродството, книжевноста, модата, филмот и масовната култура. Клод Леви-Строс ги проучувал структурите на митовите и општествените односи, додека Ролан Барт ги анализирал секојдневните знаци преку кои културата ги претставува своите вредности како природни.
Академските истражувања за наследството на Сосир покажуваат дека неговото влијание не останало ограничено на граматиката и лингвистиката. Неговите поими навлегле во антропологијата, книжевната теорија, семиотиката, психоанализата, философијата и студиите на културата.
Денес живееме во средина заситена со знаци. Емоџи, фотографии, бои, логоа, звуци, гестови и визуелни шаблони постојано бараат од нас брзо толкување. Ниту еден од нив не дејствува изолирано. Значењето зависи од контекстот, од разликите и од навиките на заедницата што го чита.
Кога јазикот ја обликува мислата
Сосир не тврдел дека јазикот целосно ја затвора човечката мисла. Сепак, неговата теорија покажува дека не размислуваме во празнина. Мислиме преку категории, разлики и поими што јазикот ни ги става на располагање.
Колку е посиромашен јавниот јазик, толку е потесен и просторот за јавна мисла. Кога сложените појави се сведуваат на пароли, човекот добива впечаток дека разбира, иако само повторува готови формули. Кога секој проблем се именува со истите неколку зборови, исчезнува способноста да се забележат неговите разлики.
Затоа грижата за јазикот не е прашање само на граматичка коректност. Таа е грижа за прецизноста на мислата. Правилното изговарање и пишување не се доволни ако зборовите се празни, намерно заматени или претворени во средство за понижување. Како што се нагласува и во текстот „Правоговорот е култура на мислата пред да стане правило“, културата на говорот започнува со вниманието кон она што навистина го кажуваме.
Тука јазичниот знак ја покажува и својата политичка тежина. Зборот може да информира, но може и да прикрие. Може да поврзува, но и да исклучува. Може да изгледа природно токму затоа што сме заборавиле дека неговата употреба е историски и општествено создадена.
Границите на системот
Силата на Сосир е и точката од која започнуваат критиките кон него. Кога јазикот првенствено се набљудува како систем, постои опасност живиот говорител да остане во сенка. Во реалноста, луѓето не разменуваат чисти знаци во лабораториски услови.
Тие се убедуваат, лажат, молчат, се двоумат, се шегуваат, се закануваат и зборуваат од нееднакви позиции. Истиот збор нема еднаква тежина кога го изговара дете, наставник, новинар, судија или човек што располага со политичка моќ.
Подоцнежните теории ќе инсистираат повеќе на контекстот, историјата, телото, општествената положба и идеологијата. Сепак, тие ретко можат едноставно да го заобиколат Сосир. Дури и кога го оспоруваат, продолжуваат да размислуваат со поимите што тој ги направил неизбежни: знак, разлика, систем, вредност, говор, синхронија и дијахронија.
Неговото наследство затоа не е затворена доктрина. Тоа е почетна точка за сомнежот дека значењето никогаш не доаѓа само, чисто и целосно. Секој збор носи траги од други зборови, од минати употреби и од односите во заедницата што го употребува.
Јазикот не е огледало, туку човечка мрежа
Фердинанд де Сосир не ни кажа дека зборовите се безначајни. Ни покажа зошто значењето воопшто е можно – затоа што постои систем што ги разликува, поврзува и ограничува знаците.
Јазикот не е совршено огледало на светот. Тој е човечка мрежа за создавање разлики, а преку тие разлики и за создавање смисла.
Во култура како македонската, во која јазикот е истовремено средство за секојдневна комуникација, историска меморија и простор на постојано оспорување, оваа лекција има особена тежина. Јазикот не се чува така што ќе се претвори во недопирлив музејски предмет. Се чува со употреба, создавање, читање, преведување, пишување и постојано обновување на заедничкиот договор.
Можеби токму тука Сосир е најсовремен. Тој нè учи да не им веруваме слепо на зборовите што звучат природно и самоподразбирливо. Зад секоја очигледна смисла стои систем. А зад секој систем стојат луѓе што го наследуваат, го менуваат и секојдневно одлучуваат што ќе може да биде кажано, разбрано и замислено.
