Домаќинствата би можеле да добијат повеќе часови по ниска тарифа, а се разгледува и проширување на евтината струја на сабота. Но конечна одлука нема: РКЕ ги чека пресметките на енергетските компании, додека сегашниот тарифен модел сè потешко ја следи реалноста на пазарот.
Регулаторната комисија за енергетика повторно го отвора прашањето за повеќе часови евтина електрична енергија за домаќинствата, вклучително и можност ниската тарифа да важи и во сабота. Она што за граѓаните звучи едноставно – повеќе време за перење, готвење, загревање вода или користење други поголеми потрошувачи по пониска цена – во енергетскиот систем значи сериозна промена на тарифниот модел.
Причината е што пазарот денес е многу поинаков отколку во 2022 година, кога беа воведени блок-тарифите. Производството од фотоволтаични централи значително се зголеми, а во сончевите часови електричната енергија на пазарот може да биде поевтина отколку во вечерните периоди.
Од енергетска криза до „сончева“ евтина тарифа
Сегашниот модел беше создаден во услови кога Македонија и Европа се соочуваа со енергетска криза и исклучително високи пазарни цени.
Оттогаш структурата на производството се промени.
РКЕ оценува дека големиот раст на соларните капацитети создава нова ситуација: во делови од денот, особено во сончевите периоди, понудата на електрична енергија е поголема, а пазарните цени можат значително да се намалат.
Токму затоа Регулаторната комисија анализира дали ниската тарифа треба подобро да се приспособи на часовите кога струјата навистина е најевтина на пазарот.
Од два часа – на четири или пет?
Во изминатите месеци во јавноста се разгледуваа повеќе можни модели.
Една од опциите беше сегашната дневна евтина тарифа да се продолжи од два на четири часа, а во одредени анализи се споменуваше и можност таа да трае пет часа.
Како потенцијален период се разгледуваше интервалот од 11 до 15 часот, кога производството од сончевите електрани е високо и кога на пазарот може да има значително поевтина електрична енергија.
Во моментов, според информациите на ЕВН, ниската тарифа за домаќинствата важи од 13 до 15 часот и од 22 до 7 часот, како и во викенд-периодот од сабота во 22 часот до понеделник во 7 часот.
Сабота може да стане втор евтин ден
Една од најинтересните можности за домаќинствата е проширувањето на евтината тарифа и во текот на саботата.
Аргументот е двоен.
Од една страна, индустриската потрошувачка во викендите е пониска. Од друга, фотоволтаичните централи продолжуваат да произведуваат електрична енергија и во сабота и во недела кога има сонце.
Претседателот на РКЕ Ацо Ристов уште во јуни посочи дека Комисијата анализира воведување четири часа евтина дневна тарифа и ниска тарифа и во сабота.
Но тоа сè уште не е донесена одлука.
Септември помина – анализите продолжуваат
Првичните најави беа дека анализите би можеле да бидат завршени до крајот на септември. Тоа не се случи.
На почетокот на октомври РКЕ повторно најави анализи на блок-тарифите и евтината тарифа. Комисијата ги очекува и податоците и барањата од енергетските компании за следниот регулиран период пред да ја утврди конечната структура.
Оттука, сценаријата за дополнителни часови евтина струја треба да се третираат како опции што се разгледуваат, а не како веќе усвоени правила.
Новиот тарифен модел би можел да стартува од 2027 година
Како можен датум за воведување на новиот модел во јавноста се споменува 1 јануари 2027 година, доколку анализите покажат дека измените се финансиски и технички оправдани.
Новите регулирани цени на електричната енергија треба да важат од почетокот на 2027 година, а конечните одлуки за тарифите традиционално се носат кон крајот на годината. Затоа следните два месеца ќе бидат клучни за одговорот на прашањето дали македонските домаќинства навистина ќе добијат повеќе евтина струја.
Инженерите предлагаат уште подлабока промена
Дебатата не се ограничува само на додавање уште неколку часа.
Здружението на инженери на Македонија, според „Вечер“, предлага многу поширок сезонски тарифен модел што би ги следел движењата на европските пазари на електрична енергија.
Во нивниот предлог за летниот период се предвидува значително подолга ниска тарифа – во работните денови во ноќните и во поголем дел од дневните часови, а во викендите уште поширок временски интервал.
Основната идеја зад ваквите предлози е иста: потрошувачката да се префрли во периодите кога во системот има повеќе и поевтина електрична енергија.
Политичка критика: цената не се мери само во денари за киловат-час
Во дебатата се вклучи и Левица, која бара промени во тарифниот систем и проширување на ниската тарифа.
Партијата тврди дека номиналната цена на електричната енергија не ја покажува целата слика доколку не се спореди со куповната моќ на населението. Левица предлага повеќетарифен зимски и летен модел, повеќе часовни блокови и таканаречена „сончева тарифа“.
Тоа е партиски предлог, а не одлука на РКЕ.
Партијата изнесе и пошироки критики за начинот на функционирање на електроенергетскиот систем и за улогата на снабдувачите, кои треба да се разгледуваат како нејзина политичка позиција, а не како утврден факт.
Зошто повеќе евтина струја не значи автоматски и многу пониска сметка?
За домаќинството проширената евтина тарифа би имала најголем ефект доколку значителен дел од потрошувачката може да се премести во тој период.
Тоа особено се однесува на: машини за перење и сушење, бојлери, машини за садови, електрично греење и ладење, полнење електрични возила, други уреди со висока потрошувачка.
Но вкупната сметка за електрична енергија не зависи само од бројот на часови со ниска тарифа. Важни се и потрошената количина, блокот во кој влегува домаќинството, цените за снабдување, мрежните услуги и другите ставки.
Затоа вистинскиот ефект ќе може да се пресметува дури кога РКЕ ќе го објави конечниот модел.
Сонцето практично го менува часовникот на енергетиката
Најголемата промена е суштинска: времето кога електричната енергија е најевтина веќе не мора да биде истото време како пред десет или дваесет години. Со традиционалниот систем, ниската тарифа беше поврзана пред сè со ноќните часови, кога потрошувачката беше мала. Со огромниот раст на фотоволтаиците се појавува нов феномен – голема количина евтина енергија токму среде ден.
Тоа значи дека сонцето, практично, го поместува часовникот според кој се планира потрошувачката.
За енергетскиот систем тоа може да значи подобро користење на произведената струја. За домаќинствата – можност дел од секојдневните обврски да ги префрлат во периоди со пониска тарифа. Засега клучниот збор останува: можност.
Конечната одлука треба да покаже дали од 2027 година саботата навистина ќе стане уште еден „евтин“ ден и дали двата дневни евтини часа ќе станат четири или повеќе.
