Пред Рим, пред митот, пред легендата
Кога денес го изговараме името Рим, ретко застануваме да се прашаме што имало пред него. А имало. Пред Латините, пред империјата, пред мермерните форуми и правните кодекси, на просторот на средна и северна Италија живеел народ што самиот себе се нарекувал Рашани, а историјата го памети како Етрурци. Тие не биле фуснота во историјата, туку темел. Од нив, Римјаните ќе ја научат вештината на градењето, организацијата на градот и чувството за држава. Градот што тие го основале, подоцнежните освојувачи ќе го именуваат како Рим.
Јазик што не сака лесно да се предаде
Етрурскиот јазик отсекогаш бил тврд орев за науката. Не припаѓа на индоевропското семејство, иако во текот на вековите апсорбирал одредени индоевропски елементи. Обидите да се поврзе со малоазиските јазици сè уште не се докажани, но постои интригантна врска со еден натпис од 6 век пр.н.е. пронајден на островот Лемнос. Тој натпис постојано ја отвора вратата за нови толкувања, но и денес прашањето за етрурскиот јазик останува отворено.
И покрај тоа што се пронајдени илјадници натписи, најчесто во гробници или на секојдневни предмети, значењето на јазикот не е целосно одгатнато. Со помош на глоси, латински позајмици и компаративни анализи, научниците успеале да разберат околу стотина зборови, како и основни елементи на деклинација и конјугација. Доволно за да знаеме дека јазикот постоел, но недоволно за да го слушнеме како целосна приказна.
Писмо што преживеало преку други
Етрурското писмо се смета за најстар алфабет на Апенинскиот полуостров. Се развило од западногрчки алфабет и станало основа за други писмени системи, меѓу кои и латинското. Токму тука е парадоксот: јазикот исчезнал, но неговото писмо живее и денес, преку буквите што ги користи половина свет.
Најраните записи потекнуваат од средината на 6 век пр.н.е. Пишувале најчесто оддесно налево, но има и примери со наизменично пишување, како да експериментирале со самата идеја на текстот. Пронајдени се повеќе од 10.000 записи – на надгробни плочи, вазни, огледала, накит, па дури и делови од книга изработена од грубо платно. Текстовите можат да се прочитаат, но не секогаш и да се разберат. Буквите молчат таму каде што значењето се изгубило.
Кога победниците бришат
Како што Рим јакнел, сè што било рашанско систематски се уништувало. Останале само фрагменти – најчесто во гробниците, таму каде што победникот ретко гледа потреба да брише. И дури и она што денес се смета за „римско“, често има етрурско потекло. Бронзената скулптура на волчицата, симболот на Рим, е етрурски споменик. Легендата за Ромул и Рем е латинска, но двете детски фигури се додадени на оригиналната скулптура дури во 16 век.
Тивко присуство во историјата
Од етрурската култура преживеале малку материјални докази, но доволно за да знаеме дека имале развиена религија, историски и драмски списи и дури музички нотен систем. Тоа не е култура во зачеток, туку цивилизација со сопствена внатрешна логика. Можеби токму затоа етрурскиот јазик и писмо и денес не ни се предаваат целосно – како да одбиваат да бидат сведени на табела, дефиниција или учебник.
За оние што сакаат да навлезат подлабоко, корисна почетна точка се енциклопедиските прегледи на Encyclopaedia Britannica и збирките на натписи достапни преку академски проекти како „Etruscan Texts“ (линк на фразата „етрурски натписи“). Интернетот нуди многу, но и таму важи истото правило – повеќе прашања отколку одговори.
