ДВАТА СОКОЛА И ДВАЈЦАТА БРАЌА
вата сокола и двајцата браќаИма приказни што не стареат. Не затоа што се напишани одамна, туку затоа што вистината во нив е понова од утрешниот ден. Една таква е и оваа што ја запишал Марко К. Цепенков – човекот кој со трпение и љубов ги собирал народните мудрости за да не ги однесе времето.
Си биле двајца браќа, многу богати. Едниот женет, другиот неженет. Но не биле богати само по стока и имот – биле богати по љубов. Толку се милувале што во многу градови немало таков пример. Луѓето ги гледале и урнек земале. Не поради златото, туку поради братската верност.
Дошло време и помалиот брат да се жени. Ама во градот немало девојка што ќе му прилега – не само по убавина, туку по ум и разум. Постариот брат тргнал да бара снаа. Не му требала само убава, туку домаќинка што ќе гради, а не што ќе руши. Три месеци шетал од град на град додека не нашол девојка каква што сакал. Ја прстенил, направиле свадба и помалиот брат се оженил.
Години поминале. А младата невеста, умна и итра, стори ниет да ги раздели браќата – за после повторно да ги здружи. Не од омраза, туку за да им покаже колку е лоша делбата.
И тука почнува искушението.
Прво го наговорила мажот да се дели од брат му. Тој не сакал. Ама збор по збор, ден по ден, човековото срце знае да омекне на погрешно место. Се разделиле, иако ниеден не сакал. Делба направиле, ама не мирна делба.
Набргу невестата почнала повторно да потпалува. Му рекла дека не прифаќа делба каде што тие добиле два сокола и два загара, а постариот брат повеќе стока. Му шепнала отровна мисла – дека братот треба да се отруе за сè да им остане ним.
Пусто око човечко – лакомо е. И за стока брат се губи.
Помалиот брат купил отров. А жената го испратила на лов, со загарите и соколите, за таа да го отруе брат му – да не се рече дека тој го сторил тоа.
Двата сокола и вистинската лекција
Во планината, пуштил загари, пуштил соколи. Еден орел се пуштил по еден сокол. Соколот писнал кон братот свој:
Бегај, брате соколе, што можеш и не можеш, избави ме!
Другиот сокол, од другата страна, веднаш се пуштил. Двајцата заедно го оттурнале орелот. Како што два лешника кршат еден орев, така два сокола надвиле еден орел.
Тој миг, како гром, му удрил во срцето на помалиот брат. Му текнало што кандисал да направи. Му текнала старата пословица што и денес стои како морален столб на народната мудрост – „Брат брата не рани, ама тешко кој го нема“. Оваа пословица е дел од богатото македонско народно творештво, документирано во повеќе етнолошки и фолклорни збирки, меѓу кои и во изданијата на Македонска академија на науките и уметностите.
Тогаш сфатил – јас сум полош од соколите.
Покајанието како спас
Се качил на коњот и му рекол:
Трчај, белки жив да го стигнеме!
Стигнал дома. Го видел брат му спружен. Од болка паднал врз него, со нож во рака да се убие. Ама братот бил жив – само се преправал. Невестата му објаснила дека сè било наместено за да му ја покаже глупоста на делбата и лакомоста.
И тогаш, низ солзи, помалиот брат раскажал за соколите.
Така повторно се здружиле. И живееле брацки.
Зошто оваа приказна ни е потребна денес
Денес живееме во време кога делбата станала секојдневие – по пари, по мислење, по политика, по его. А суштината е иста како во приказната. Кога сме разделени, секој орел ни изгледа страшен. Кога сме заедно, и најсилниот предатор се повлекува.
Во психологијата, ова се нарекува „социјална поддршка“ – концепт што е темелно разработен во современите истражувања за менталното здравје и отпорноста на стрес, како што е објаснето од American Psychological Association во нивните анализи за важноста на блиските односи.
Но народот тоа го знаел многу пред научните трудови.
Брат брата не рани – ама тешко кој го нема.
И можеби денес не станува збор за роден брат. Можеби станува збор за пријател, соработник, партнер. Но суштината е иста – човек без свој човек е лесен плен.
И затоа, кога следен пат ќе те понесе суетата или лакомоста, сети се на соколите. Понекогаш најголемата победа не е да добиеш повеќе, туку да не изгубиш некого.
Двата сокола и двајцата браќа
Си биле двајца браќа многу богати. Еднио бил женет и другио не бил женет. Тие двајца браќа толку се милуале што немало во многу градои. Сите му се чудиле и урнек земале од нивната милост.
Дошло време втасал и малио брат за женење, арно ама во тој град немало лика спроти него, ни во лице, ни па во богаство. На тоа згора, тргнал постарио брат да му бара на брата си лика спроти него; не за убаина, ами умна и разумна, како што треба домаќинка за куќа да не разруши.
Одил постарио брат, шетал од град на град токмо три месеца и одвај нашол снаа како сакал тој. Ја прстенуал и по малце време сториле свадба, та го жени помалио брат.
Поминало некој години и малата невеста, бидејќи била многу итра, умна и разумна, стори ниет да ји дели двајцата браќа и после пак да ји здружи. Со тоа нешто таа сакаше да му докажи на двата браќа оти делбата је многу лоша.
Сопрво го зајала мажа је да се делит од брата си. При се што неќел малио брат да се делит, жената му дење-ноќе го јадела и дури најпосле го кандисала и се делил, при се што неќел постарио брат. Арно ама, што ти велаат, со врзан `рт зајак не се ваќа, сакал-неќел, се делил.
По неколку дни го запашкала малата невеста момчето је да се пределуа:
-Да се пределиш, домаќине, јас не кандиусам на таа делба што ти даде братa ти два сокола и два загара, а пак другата стока поеќе тој ја заптиса.
-Нема да се пределуам, невесто-је рекол-јас брата ми го знам наместо татко, да ако има у него стока поеќе, а у мене а у него, сеедно је.
-Како море, како „а у тебе а у него“, само тоа нешто јас нема да го примам, јас од тебе се делам, ама назад нема да остаам, знаиш, али не знаиш? Најпосле, и друго да ти кажам: на ова зло што ти напраи брат ти, не треба да биди жив, за него еве што треба: пет пари отруачка да го напијам и сета стока нам да ни остани. Ако кандисуаш ти-арно, ако не јас сама ќе се отрујам и живеј ти сам со брата ти. Разбра, али не разбра?
Откоа ја ислушал невестата си помалио брат, се позамисли малце и се претвори, та кандиса да го отруе и да му остани сета стока нему. Пусто око чоечко што је толку лакомо, и брата си го отепуат, за пуста стока!
Појде чаршија и купи пет пари отруачка и је донесол на жената си да го труе брата му.
-Ај сега, домаќине, земи си `рти и загари и сиви соколи, да оди на лов, дури ја да отрујам брата ти за да не се речи оти ти го отру.
Си зел `ртите и загарите, си зел сивите соколи и отишол планина на лов.
Пуштил загарите, пуштил и сивите соколи да лоат сиви прлици. Видуајќи еден орел еднио сокол кај што летал и му се пуштил да го ваќа и да го јади. Коа го виде соколо орело оти трча по него, писна сокол како лута змија по брата си:
-Бегај, брате соколе, што да моиш и не моиш, да ме куртулисаш од овој проклет сокол, оти ќе ме изеит, за чудо големо!
Слушајќи другио сокол што бил на друга страна, се пуштил што да можи при брата си да го откини од орело и едно привтасал до соколо, го видел орело оти дошол на помош, и се сторија два сокола, веднаш се вратил од кај што го гонел. И така двата сокола го надбија еден орел. (Како што два лешника кршат еден орев, така и два сокола го надбија еден орел.)
Коа го виде тоа чудо помалио брат, на чудо големо беше станал и на часо му дојде на ум за брата си што кандиса за жената си да го труе.
„Ах, јас сиромав-си рекол сам со себе-што кандисав на една жена да си го загубам брата ми за да добијам стока. Јас подолен бидов од соколите. Мене не ми дојде на ум за пословицата што се вели од стари: Брат брата не рани, ама тешко кој го нема!. Види колку да се излажам сега, да немам брат и да немам кој да ми поможи кога ќе бидам нападнат од некој лош човек“.
-Трчај, коњу, да трчаме, белки брата жива да стигниме и од отруачка да го куртулисаме!-Откоа го јавна коњо, така му рече и му удри мавмузите што да можи да бодина.
-Држ` се стопане, и не бој се-му рече коњо-да знам на пато да пукнам, ама брго ќе те однесам, белки брата ти жив да го најдиш!
Дошол дома и веднаш се качил горе да види што стана. Кога виде брат му спружен лежит. Од голема жал паднал на брата си плачејќи и извајил рушкото ноже од сиљао за и тој да се убоди и да умрит.
Бидејќи брат му од навала беше умрен спроти младата невеста како што беше го научила, беше рипнал и го прегрнал со обете раце да го избакни и му кажал оти невестата му тој маривет беше го напраила, и за делењето, и за труењето, за да му види умо и да го научи мажа је да не се лажи ни за жената си, ни за стоката, ами да си живеит брацки и господарцки.
Тогај му кажал помалио брат за двата сокола како се куртулисале од орело.
-Ете, брате, како је вистина пословицата што се вели: Брат брата не рани, тешко кој го нема!
Од тој саат пак беа се смешале и си живеале брацки.
(Зап. Марко. К. Цепенков)
