Суштинско значење: управување
Кога ќе го кажам зборот диригирање, јас не мислам само на музика. Мислам на управување без зборови, на моќ што не се наметнува, туку се прифаќа. Во музиката, диригирањето е токму тоа – вештина да водиш поголем изведувачки состав, оркестар, хор или оперски ансамбл, така што сите различни гласови, инструменти и индивидуалности ќе прозвучат како едно. Не со наредби, туку со движења. Со знак. Со здив.
Диригентот не создава звук директно. Тој не удира тон, не го трие гудалото, не дува во инструмент. И токму затоа неговата улога е фасцинантна. Со одредени движења на рацете – понекогаш едвај видливи, понекогаш експресивни – тој го означува метричкиот тек, ја насочува динамиката и ја обликува артикулацијата на целата изведба. Како посебна, самостојна гранка на изведувачката уметност, диригирањето се оформува релативно доцна – во 18. и 19. век – но неговите корени се многу подлабоки и постари.
Пред музиката да стане „точна“
Во примитивните облици на музицирање и во рамките на народната практика, диригирањето во денешна смисла едноставно не постои. И не затоа што луѓето не знаеле да управуваат, туку затоа што немало потреба од прецизност каква што денес ја подразбираме. Народното музицирање не тежнее кон секогаш иста, идентична изведба. Напротив – варијацијата е дел од неговата суштина.
Но, тоа не значи дека таму нема ред. Напротив. Таквото музицирање речиси секогаш е проследено со заеднички движења – чекорење, танц, телесен ритам или обредно дејствие. Телото е тоа што води. Телото ја држи заедницата на исто темпо. Управувањето е вградено во движењето, не издвоено од него.
Хеирономот и рацете како ноти
Кај античките народи, особено кај Египќаните и Грците, пејачите и свирачите ги предводи фигурата на хеирономот. Тој не диригира во современа смисла, но со помош на хеирономијата – систем на движења на рацете – им го покажува текот на мелодиската линија. Се крева раката – мелодијата оди нагоре. Се спушта – мелодијата паѓа. Сето тоа се одвива без ноти, бидејќи музиката се учи и се изведува напамет.
Сличен принцип се задржува и во средновековната црковна едногласна музика – и во византиската и во грегоријанската традиција – каде што раката повторно е посредник меѓу замислениот звук и живата изведба. Ако сакате подлабок увид во грегоријанското пеење, вреди да се погледне материјалот на Encyclopaedia Britannica.
Кога музиката почнува да се „мери“
Пресвртницата доаѓа со развојот на повеќегласното, мензурално нотирање – таканаречената „одмерена“ музика. Тука веќе не е доволно сите да чувствуваат ист ритам. Сега мора да го мерат. Да го читаат. Да го следат. Пејачите пеат на ноти, а фигурата што управува – cantor figuralis – дава тон и ги означува единиците на траењето, tactus. Тоа го прави со движења на прстите, со рацете, со удирање со нога или дури со стап по подот. Управувањето станува појасно, поексплицитно, но сè уште е внатре во самиот ансамбл.
Чембалото како команден центар
Во барокниот период, од 17. век, се појавува нов модел. Со заедничкото музицирање управува чембалистот – италијанскиот maestro al cembalo. Тој ја свири акордичката основа, генералбасот, и истовремено со главата или со раката го одржува темпото и ги означува настапите на одделни изведувачи. Музиката сè уште се води од внатре, од самиот звук, а не од некој што стои настрана.
Двојното диригирање и концертниот мајстор
Со засилениот стремеж кон прецизна и изедначена изведба, во 18. век се појавува практиката на двојно диригирање. Освен чембалистот, оркестарот го води и првиот виолинист – концертниот мајстор. Тој дава знаци со главата, со гудалото или со самиот инструмент, внимавајќи сите истовремени делници да настапуваат заедно.
Не е случајно што Јозеф Хајдн и Волфганг Амадеус Моцарт диригирале токму така – на концерт седејќи со виолина, а во опера со чембало. Диригентот сè уште е музичар меѓу музичари, не посебна фигура пред нив.
Раѓањето на модерниот диригент
Кон крајот на 18. век, практиката на двојно диригирање постепено исчезнува. Се оформува моделот што денес го сметаме за „нормален“: диригентот стои на пулт пред оркестарот и диригира со стапче и рацете. Тоа не е само техничка промена, туку и симболична. Управувањето се издвојува како самостојна уметност.
Овој начин уметнички го обликуваат и усовршуваат големите диригенти на 19. век, од кои многумина се и композитори – Гаспаре Спонтини, Луј Спор, Карл Марија фон Вебер, Феликс Менделсон, Франц Лист, Густав Малер. Кај нив диригирањето веќе не е само координација, туку интерпретација.
Теоријата зад гестот
Техниката на модерното диригирање, со прецизни, кратки и музички јасни движења, првите теоретски ја разработуваат Хектор Берлиоз и Рихард Вагнер. Берлиоз тоа го прави во своето дело „Умешноста на водителот на оркестарот“ од 1856 година, а Вагнер во „За диригирањето“ од 1859.
Од тој момент па натаму, диригирањето станува јазик сам за себе. Јазик на рацете. Јазик на телото. Јазик на тишината меѓу два такта.
Ако сакате поширок контекст за развојот на оркестарското диригирање, добар почеток е прегледот на Oxford Music Online.
