Кога времето работи за каменот
Постојат нешта што не можеш да ги забрзаш, колку и да сакаш. Дијамантот е едно од нив. Тој не се создава во лабораторија на природата за една сезона, туку во период од милијарда и повеќе години, длабоко под нашите нозе, на околу 140-200 километри во Земјиниот плашт. Под притисоци од над 5 гигапаскали и температури од над 1.000 степени Целзиусови, јаглеродот ја менува својата структура и станува нешто што денес го нарекуваме најтврдата природна материја.
До површината не доаѓа мирно. Се „истуркува“ со силни вулкански ерупции низ таканаречени кимберлитски цевки – геолошки канали исполнети со карпи познати како кимберлити. Токму таму се наоѓаат најголем дел од светските наоѓалишта, а дел од дијамантите завршуваат и во речни и морски наноси, откако ерозијата ќе ги „однесе“ од првичниот извор. За процесот на нивното создавање можеш да прочиташ повеќе во анализите на GIA – diamond formation.
Тврдост не значи неуништливост
Често велиме – тврд како дијамант. И навистина, на Mohs scale of hardness, дијамантот има максимална вредност 10. Во споредба со корундот – минералот од кој се прават рубини и сафири – тој е неколкукратно потврд во однос на отпорноста на гребење. Популарниот податок дека е „58 пати потврд“ се однесува на апсолутната скала на тврдост, а не на самата Мосова скала која е релативна.
Но тука доаѓа интересниот пресврт. Иако е најтврд во смисла на отпор кон гребење, дијамантот има совршена калавост во четири кристалографски насоки. Тоа значи дека ако го удриш точно по рамнината на калавоста, може да се искрши. Тврдост не значи неуништливост – тоа е лекција што важи и надвор од минералогијата.
Уште една фасцинантна особина е неговото однесување при високи температури. Ако дијамант се загрее на околу 700-800 степени Целзиусови во присуство на кислород, тој не се „топи“ како метал, туку согорува и се претвора во јаглерод диоксид. Практично исчезнува без пепел. Хемиски – тој останува тоа што отсекогаш бил: чист јаглерод.
Куллинан – камен што влезе во историјата
Најголемиот дијамант некогаш пронајден се вика Cullinan diamond. Откриен е во 1905 година во Јужноафриканската Република и тежел 3.106 карати – што значи околу 621 грам. Еден дијамантски карат изнесува точно 200 милиграми, па математиката е едноставна, но импресивна.
Од тој камен се добиени неколку историски парчиња. Најпознат е Great Star of Africa – 530,2 карати – денес вграден во британското кралско жезло. Lesser Star of Africa од 317,4 карати е поставен во царската круна. Останатите делови се поделени во повеќе од сто помали дијаманти. Дел од нив и денес се дел од накитот на британската круна, што можеш да го провериш на официјалната страница на Royal Collection Trust.
Cullinan бил околу три пати поголем од вториот по големина, Excelsior, исто така пронајден во Јужна Африка во 1893 година.
Совршенството има своја цена
Еден од најпознатите дијаманти со речиси совршена јаснотија е Centenary Diamond, откриен во 1986 година. По обработка од 273,85 карати, тој долго време се сметаше за најголем дијамант со беспрекорна чистота. Неговата обработка траела речиси три години – доказ дека понекогаш најголемата уметност е во трпението.
Не сите дијаманти се безбојни. Траги од азот, бор или изложеност на природна радијација можат да создадат жолти, сини, зелени или дури црвени нијанси. За класификацијата на бојата и чистотата постојат строги стандарди, дефинирани од Gemological Institute of America – diamond grading.
Најретки меѓу нив се црвените и зелените дијаманти, иако титулата „најредок драгоцен камен“ најчесто му се припишува на црвениот рубин.
Индустрија, наука и синтетичка револуција
Иако годишно се ископуваат милиони карати, околу 80 проценти од дијамантите не се погодни за накит. Тие завршуваат во индустријата – во сечење, брусење, микроелектроника, па дури и во квантни истражувања.
Денес синтетичките дијаманти се произведуваат со методи како HPHT и CVD, со квалитет што често е неразликувачки од природниот. Историски гледано, експериментите од 19 век, како оние на шкотскиот хемичар James Ballantyne Hannay, беа меѓу првите обиди за вештачко создавање дијаманти – иако вистинскиот индустриски успех доаѓа дури во 20 век.
Интересно е и потеклото на зборот „карат“. Тој доаѓа од семето на рогушката – carob bean – кое во минатото се користело како природна мерка за тежина поради релативно униформната маса на зрната. Денес, каратот е стандардизирана мерка од точно 0,2 грама.
Дијамантот, на крајот, не е само украс. Тој е геолошка приказна, хемиски феномен и симбол. Симбол на издржливост, но и на кревкост. И можеби токму во таа комбинација лежи неговата вистинска магија.
