Кога ќе се спомнат Брсјаците, ретко кој денес застанува и си го поставува вистинското прашање – не кој биле, туку зошто толку упорно биле оттурнувани од сопствената историска сцена. Овој текст не е обид за романтизација, туку внимателно, човечки и авторски враќање кон трагите што намерно или од незнаење биле замаглувани. Зборувам директно, затоа што и самата историја на Брсјаците бара таков тон – без шминка, без сервилност, со свест дека минатото не е музејски експонат, туку живо прашање.
Кои биле Брсјаците и каде живееле
Брсјаците се сметаат за едно од осумте македонски племиња – заедно со Берзитите, Смољаните, Струмјаните, Драговитите, Сагудатите, Ринхините, Велегизитите и Венетите – кои ја населувале територијата на Македонија. Тие најчесто се поврзуваат со средновековното племе Верзити или Берзити, распослано меѓу Охрид, Прилеп, Велес и Кичево, а понатаму и кон јужно Косово и јужна Србија, особено околу Прешево.
Првпат под ова име се појавуваат во делото „Чудата на Св. Демитрија“, поврзано со опсадите на Солун. Во 799 година, брсјачкиот кнез Акамир, архонт на Берзитија, се јавува како еден од водачите на бунтот против византиската царица Ирена I. Неговата власт се простирала низ Македонија и јужна Тесалија – факт што денес често се премолчува, но е добро документиран во византиските извори.
Подоцна, во 1881 година, Брсјаците повторно излегуваат од историската тишина со Брсјачката буна во Охридско и Демирхисарско – директен отпор против османлиската власт, во време кога многу други заедници веќе биле скршени или асимилирани.
Брсјаците и европските траги
Баварскиот географ од 9 век, познат како Баварус, забележал дека Берзитите живееле и на просторот на денешна источна Германија, западна Чешка и југозападна Полска – меѓу Баутцен, Ерфурт, Прага и Краков. Во неговите записи се спомнува дека тие сè уште постоеле како посебен етнос и управувале со десет градови, означени како Verizane civitates X. Овој податок денес е лесно проверлив преку научните интерпретации на таканаречениот Geographus Bavarus.
Токму ваквите податоци ја отвораат темата што ретко се дискутира без емоции – дека движењата на населението не секогаш биле „кон“ Балканот, туку често и „од“ него.
Името Бер и прашањето на континуитетот
Постои мислење дека името Брсјаци било дадено од Мијаците, но речиси никој сериозно не ги поврзува со градот Бер (денешна Верија), иако токму тој град првпат го спомнува Тукидид во 432 година п.н.е. Бер бил еден од клучните градови на античка Македонија, веднаш по Пела.
Не е без значење што во 1 век апостолите Павле и Сила проповедале токму таму. Ако Бер бил еден од центрите на кнежевството на Акамир, логично е да се постави прашањето дали Берзитите навистина го носат името по тој простор, од каде поради бунтови и востанија биле истиснувани кон север.
Во времето на Самуил, градот Бер повторно се наоѓал во македонски раце, што дополнително го зацврстува чувството на историски континуитет, а не на случајна номадска појава.
Бер во 1912 – огледало на Македонија
Интересен и често занемарен е податокот од пописот во Бер во 1912 година. Градот бил обележан како простор со македонски, турски, влашки, шпански, грчки и ромски јазик, со повеќе религии што коегзистирале во исто урбано јадро. Овој податок не е романтичен украс, туку силен аргумент за културната слоевитост на Македонија, спротивна на еднонационалните наративи што подоцна ќе бидат наметнати.
Брсјаците во туѓите наративи
Во 1930 година, српскиот публицист Григорије Божовић објавува текст за Брсјаците во белградската Политика, во кој јасно се чувствува пропагандната матрица на времето. Иако настојува да ги прикаже како дел од српскиот народ, самиот текст го издава – песните се дадени на чист македонски јазик, ривалството со Мијаците е јазично и културно македонско, а описите на просторот и луѓето не се вклопуваат во српскиот етнолошки шаблон.
Парадоксално, токму тие текстови денес ни служат како доказ – не за она што сакале да го наметнат, туку за она што не можеле да го сокријат.
Карактер, борба и идентитет
Брсјаците се опишувани како борбени, бунтовни, тврдоглави и длабоко свесни за својата припадност. Нивната улога во војските на Самуил и подоцна на кралот Волкашин не е случајност, туку логичен исход на планински, слободољубив етос. Нивниот говор станува основа на дијалектниот континуум што денес доминира во Прилеп, Битола, Охрид, Крушево и Кичево.
Дури и кога се прикажувани со стереотипи – како „попрости“ или „помалку побожни“ – зад тие описи стои страв од нивната автономија и неспремност да се покорат. Брсјачката душа, опеана во песните за Стојна, Мицко и комитите, не е фолклорен украс, туку сведоштво за отпор што траел со векови.
Заклучок што не сака да биде финале
Сите овие податоци не се собрани за да се докаже една теорија по секоја цена, туку за да се отвори простор за почесна, поточна и помалку сервилна историја. Брсјаците не се маргина – тие се еден од темелите врз кои стои македонската историска вертикала. И додека пропагандите доаѓале и си заминувале, нивниот траг останал – во јазикот, во песната, во тврдоглавата потреба за слобода.
