Лидерите на БРИКС ја усвоија Декларацијата од Њу Делхи и побараа порамноправно учество на земјите во развој во светското одлучување. Повикот за реформа на Советот за безбедност на Обединетите нации доаѓа во момент кога војната на Блискиот Исток ја проверува способноста на групата да настапи со заеднички став.
Советот за безбедност одлучува за прашања што можат да го променат текот на војните и меѓународните кризи. Но, неговата структура го носи печатот на светот создаден по Втората светска војна. За БРИКС, токму во таа разлика меѓу минатото и сегашноста лежи причината реформата повторно да се постави како итна политичка задача.
На самитот во Њу Делхи членките усвоија заедничка декларација во која повикаа на дипломатија, дијалог и максимална воздржаност во врска со насилството на Блискиот Исток. Истовремено, го нагласија барањето меѓународните институции подобро да ја одразуваат улогата на земјите во развој. Индискиот премиер Нарендра Моди побара реформата на Советот за безбедност да не се одложува и да добие конкретна временска рамка.
Зошто БРИКС бара промена?
Прашањето не се сведува само на бројот на места во Советот за безбедност. Се однесува на тоа кој има постојано присуство таму каде што се решава за мирот, санкциите и одговорот на меѓународните закани. Големи делови од Азија, Африка и Латинска Америка сметаат дека нивната денешна демографска, економска и политичка тежина не е соодветно претставена во структурата на Советот.
БРИКС го поставува ова барање како дел од пошироката расправа за светскиот поредок. Земјите во групата сакаат поголемо влијание и во институциите што ги обликуваат меѓународната трговија и финансиите. Нивната заедничка порака гласи дека правилата ќе имаат поголем легитимитет ако повеќе држави учествуваат во нивното создавање.
Сепак, согласноста дека е потребна реформа не значи и согласност за нејзиниот точен облик. Дали треба да се зголеми бројот на постојаните членки? Дали новите членки би имале право на вето? Како би се обезбедила регионална рамнотежа? Одговорите на овие прашања се суштината на преговорите што допрва треба да дадат резултат.
Зошто реформата оди толку тешко?
Промената на составот на Советот за безбедност бара измена на Повелбата на ОН. Според член 108, за тоа се потребни поддршка од две третини од Генералното собрание и ратификација од две третини од членките на ОН, вклучувајќи ги сите пет постојани членки на Советот. Затоа политички силен повик за реформа сè уште е далеку од усвоена институционална промена.
Тука се судираат две оправдани грижи. Едната е Советот да биде порепрезентативен. Другата е да остане способен да дејствува навреме. Ако преговорите се сведат само на распределба на нови места и овластувања, може да се пропушти прашањето што најмногу ги засега граѓаните: дали изменетиот Совет подобро би спречувал војни и би ги штител цивилите?
Блискиот Исток како проверка на единството
Декларацијата од Њу Делхи повикува на максимална воздржаност и дипломатско решавање на спорот на Блискиот Исток. Заедничкиот текст е значаен затоа што членките на БРИКС немаат еднакви односи со сите страни во конфликтот. Меѓу нив се и Иран и Обединетите Арапски Емирати, чии непосредни безбедносни интереси се различни.
Токму затоа формулацијата на декларацијата е внимателна. Таа овозможува групата да испрати заеднички повик за намалување на тензиите, но не нуди договорен механизам за запирање на војната. Тоа не ја прави пораката безвредна; ги покажува границите на согласноста што БРИКС можел да ја постигне во овој момент.
За цивилите, разликата меѓу декларација и дејствување е пресудна. Дипломатскиот повик има тежина ако го следат разговори, заштита на цивилната инфраструктура и практични чекори за спречување нова ескалација. БРИКС ќе биде оценуван според способноста да придонесе кон такви чекори, особено кога интересите на неговите членки се разидуваат.
Поголем глас носи и поголема одговорност
Барањето за порамноправна застапеност има убедлива основа: светот се променил, а неговите најмоќни институции се менуваат бавно. Но, поголемото влијание во тие институции повлекува и обврска принципите да се применуваат доследно. Почитувањето на суверенитетот, меѓународното право и заштитата на цивилите мора да важи и тогаш кога одговорноста е политички непријатна за некоја членка.
Во тоа е главниот предизвик за БРИКС. Групата може да собере држави околу барањето за промена, но нејзината политичка зрелост ќе се види кога ќе треба да понуди заеднички, остварливи решенија. За реформата на Советот за безбедност тоа значи повеќе од повторување дека промената е неопходна: потребен е предлог за застапеност, овластувања и начин на одлучување што би добил широка меѓународна поддршка.
Самитот во Њу Делхи не ја заврши расправата. Тој покажа дека одложувањето има сè повисока политичка цена. Прашањето сега е дали притисокот што го создава БРИКС ќе доведе до преговори за конкретна реформа — и дали тие преговори ќе создадат Совет за безбедност што подобро ќе го претставува светот и поуспешно ќе му служи.
