Чајот во нашиот дом често има повеќе значења од обичен пијалак. Камилица за смирување, нане за стомак, мајчина душица за кашлица, липа за настинка, жалфија за грло, шипинка за зима, ѓумбир за мачнина. Во многу семејства чајот е првата домашна реакција кога нешто не е во ред, а понекогаш и последната мала утеха пред спиење.
Но токму затоа што чаевите ни изгледаат блиски и безопасни, лесно забораваме дека билките не се само мирис и топла вода. Во нив има етерични масла, танини, горчливи материи, слузи, алкалоиди, флавоноиди, кофеин, гликозиди и други растителни соединенија. Некои се нежни, некои се корисни во мала количина, некои влијаат врз лекови, притисок, црн дроб, бубрези, бременост, доење и детска возраст.
Затоа најразумната реченица за чаевите не е „природно е, пиј колку сакаш“, туку „природно е, но треба да знаеш што пиеш“. Чајот може да биде добра дневна навика, но не треба да се претвори во домашна терапија без граници.
NIH Office of Dietary Supplements наведува дека камилицата и нането обично се пијат како чаеви за дигестија и генерално се сметаат за безбедни за повеќето луѓе, но истовремено потсетува дека растителните производи можат да имаат активни состојки и дека концентрацијата е многу поголема кај масла и екстракти отколку кај обичен чај. NCCIH предупредува дека можни се интеракции меѓу билки и лекови, како и директна токсичност или контаминација кај некои растителни производи.
Не е секој чај ист чај
Во секојдневниот јазик со зборот чај ги нарекуваме речиси сите топли билни напитоци. Но технички, вистински чај е оној од растението Camellia sinensis: црн, зелен, бел, улонг. Тие носат кофеин, танини и полифеноли. Камилица, нане, липа, мајчина душица, жалфија, шипинка, маточина, хибискус, коприва, анасон или сена се билни инфузии, иако кај нас сите ги викаме чаеви.
Оваа разлика е важна затоа што црниот и зелениот чај имаат кофеин, а билните чаеви најчесто немаат, но можат да имаат други активни состојки. Зелен чај и камилица не се разликуваат само по вкус, туку и по тоа што едниот може да влијае на вкупниот внес на кофеин, а другиот може да биде проблем кај луѓе со алергија на растенија од семејството Asteraceae или кај луѓе што земаат одредени лекови.
Затоа прашањето не е само „дали чајот е здрав“, туку кој чај, во која количина, за кого, во која состојба и со кои лекови.
Камилицата е симбол за мир, но не е за секоја ситуација
Камилицата е можеби најпознатиот домашен чај. Народно се користи за смирување, лесни стомачни тегоби, напнатост, настинка и како вечерен пијалак. За здрав возрасен човек, една до две шолји камилица дневно најчесто се сметаат за нежна навика, особено ако не се засладуваат и не се користат како замена за лекар.
Но камилицата не е сосема без предупредувања. NCCIH наведува дека малку се знае за безбедноста на камилицата во бременост и доење, а луѓе што земаат лекови треба да разговараат со здравствен професионалец пред употреба, затоа што некои билки можат да влезат во интеракции со лекови.
Камилицата може да предизвика алергиска реакција кај луѓе чувствителни на сродни растенија како амброзија, хризантема, невен или маргаритки. Ако по чај од камилица има осип, чешање, оток, отежнато дишење или силна реакција, тоа не е „прочистување“, туку аларм.
Нането е пријател на стомакот, но не секогаш на рефлуксот
Нането е познато како чај што се пие по тежок оброк, при надуеност, гасови, мачнина или чувство на тежина во желудникот. За многу луѓе, чај од нане е лесен и пријатен пијалак, особено ако се пие без шеќер и во умерена количина.
Сепак, нането може да не им одговара на луѓе со гастроезофагеален рефлукс, затоа што кај некои може да ја влоши киселината и враќањето на желудочна содржина. Исто така, треба јасно да се разликува чај од нане од етерично масло од нане. Маслото е многу поконцентрирано и не се користи како обичен чај.
NCCIH предупредува дека масло од нане не треба да се нанесува на лицето на бебиња и мали деца, затоа што вдишувањето ментол може да предизвика сериозни несакани ефекти. Ова е важна граница: чајот од нане и етеричното масло од нане не се иста работа.
Маточината, липата и шипинката се меѓу понежните домашни избори
Маточината народно се користи за смирување, немир, полесна напнатост и вечерен ритам. Липата се поврзува со настинки, потење, смирување и топол напиток пред спиење. Шипинката се пие како киселкаст, овошен чај, најчесто во зимски период и како пријатен извор на растителни соединенија и вкус што не бара многу шеќер.
Кај здрави возрасни лица, овие чаеви најчесто се дел од побезбедната група ако се пијат умерено, на пример една до две шолји дневно, не како литри концентриран чај и не како замена за терапија. Но и тука постои правило: ако човек има хронична болест, алергии, зема повеќе лекови, е бремен, дои или пие чај секој ден во голема количина, „нежен“ не значи автоматски „без ограничување“.
Најдобриот домашен чај е оној што останува пијалак, не скриена терапија.
Мајчината душица, бел слез и жалфија не се исти по сила
Мајчината душица традиционално се користи при кашлица, настинка и дишни тегоби, најчесто како чај или во сирупи. Бел слез се користи кај сува кашлица и иритација поради слузните материи што создаваат благ заштитен слој. Овие чаеви често се дел од домашната зимска аптека, но не треба да заменат лекар ако има температура, отежнато дишење, крв во искашлок, долготрајна кашлица или влошување на состојбата.
Жалфијата е посебна приказна. Таа традиционално се користи за грло, уста, гаргара и воспаленија на слузницата. Но жалфијата содржи тујон, состојка што бара внимание. NCCIH наведува дека жалфијата може да биде небезбедна во бременост поради тујонот и неговите можни штетни ефекти.
Затоа жалфијата не е чај за литри, не е чај за бремени жени на своја рака, не е чај за мали деца без совет и не е добар пример за реченицата „билка е, нема штета“. Кај неа количината, траењето и начинот на употреба се особено важни.
Ѓумбирот може да помогне при мачнина, но не треба да се претвори во претерување
Ѓумбирот е познат по употреба кај мачнина, тежина во желудникот и настинки. Во бременост често се спомнува како природна помош при утрински мачнини. NCCIH наведува дека истражувањата покажуваат дека ѓумбирот може да биде корисен за мачнина и повраќање поврзани со бременост, но безбедноста и дозата сепак треба да се гледаат внимателно.
Чај од неколку тенки парчиња свеж ѓумбир не е исто што и високи дози ѓумбир во капсули. Кај луѓе што земаат лекови за разредување крв, имаат проблеми со желудник, камења во жолчка, чести крвавења или се бремени, ѓумбирот треба да се користи умерено и со совет ако се планира редовна употреба.
Зелениот и црниот чај се корисни пијалаци, но носат кофеин и танини
Зелениот и црниот чај можат да бидат добар избор за возрасни, особено ако се пијат без многу шеќер. Имаат полифеноли и можат да бидат дел од здрави дневни навики. Но тие не се безкофеински пијалаци. Кофеинот може да влијае на сон, анксиозност, срцев ритам, притисок и вкупен внес во бременост и доење.
NCCIH наведува дека зелен чај како пијалак кај возрасни не е поврзан со значајни безбедносни проблеми, но зелениот чај содржи кофеин, а кај екстракти од зелен чај, особено таблети и капсули, ретко се пријавени оштетувања на црниот дроб. Тоа е уште еден пример дека чајот како пијалак и концентриран екстракт не се исто.
Танините во црниот и зелениот чај можат да ја намалат апсорпцијата на железо ако се пијат веднаш со оброк или со железен суплемент. Кај луѓе со анемија, бремени жени или лица што земаат железо, подобро е чајот да не се пие заедно со терапијата или главниот оброк, туку со временско растојание.
Сладунецот е пример за чај што се пие со сериозна претпазливост
Сладунец, односно корен од ликорис, има сладок вкус и се користи во некои чаеви за грло, кашлица и дигестија. Но ова е една од билките кај кои предупредувањето е многу важно. Активната состојка глициризин може да влијае на калиумот, крвниот притисок, срцето и бубрезите.
NCCIH предупредува дека дури и помали количини глициризин од производи со корен од сладунец се поврзани со сериозни несакани ефекти кај луѓе што внесуваат многу сол, кај лица со висок притисок и кај лица со срцеви или бубрежни заболувања. Исто така наведува дека големи количини орален екстракт од сладунец во бременост не се безбедни и можат да го зголемат ризикот од породување пред 38. недела.
Затоа сладунецот не е чај за секојдневно пиење без размислување, особено не кај висок притисок, срцеви и бубрежни проблеми, бременост или терапија со диуретици и лекови што влијаат врз калиум.
Сената не е чај за уживање, туку лаксатив
Сена често се продава како „чај за чистење“, „чај за слабеење“ или природен лаксатив. Тоа е опасна заблуда ако се користи без мерка. Сената содржи сенозиди, состојки што го стимулираат дебелото црево и можат да помогнат при краткотраен запек, но не се пијат како секојдневен чај за слабеење.
European Medicines Agency наведува дека лековите со лист од сена се користат краткотрајно за повремен запек, но не треба да се користат долгорочно; може да предизвикаат нарушување на водно-солната рамнотежа, а не треба да се земаат во бременост, при доење или кај деца под 12 години според заклучоците на HMPC.
Затоа „чаевите за слабеење“ со сена не се невини. Ако човек секоја вечер го тера цревото со стимулативен лаксатив, телото плаќа цена. Запекот бара причина, влакна, вода, движење и лекарски совет ако е упорен, не зависност од чај.
Кантарионот не треба да се пие како обичен чај со лекови
Кантарионот е познат како билка за расположение, нервоза и депресивни симптоми, но е еден од најважните примери за билка со сериозни интеракции. Не треба да се третира како „само чај“ ако човек зема лекови.
NCCIH наведува дека кантарионот има висок ризик од интеракции затоа што силно влијае врз ензимите CYP450 и P-гликопротеин, што може да ја намали ефикасноста на многу лекови или да го зголеми ризикот од несакани ефекти. NCCIH исто така предупредува дека се препорачува избегнување на кантарион во бременост поради можен ризик.
Кантарион не треба да се комбинира на своја рака со антидепресиви, контрацептиви, лекови за срце, антикоагуланси, имуносупресиви, лекови за HIV, онколошка терапија или други хронични терапии. Ова е билка што бара разговор со лекар или фармацевт.
Кои чаеви можат најслободно да се пијат кај здрави возрасни лица?
Најслободно, во смисла на секојдневна умерена навика кај здрав возрасен човек, најчесто се избираат камилица, нане, маточина, липа, шипинка, рооибос и овошни чаеви без додаден шеќер. Овие не треба да се пијат како концентрирана терапија, но една до две шолји дневно обично се разумен избор ако човек нема алергии, хронични заболувања, бременост, доење или терапија што може да влезе во интеракција.
Црниот и зелениот чај исто така можат да бидат дел од дневната рутина кај здрави возрасни лица, но со внимание на кофеин. Кај несоница, анксиозност, аритмии, висок притисок, бременост, доење или анемија, количината и времето на пиење се важни.
Со други зборови, „слободно“ не значи без граница. Значи дека за повеќето здрави возрасни лица тие чаеви се попаметна алтернатива на засладени пијалаци, ако останат во умерена количина и без претерување.
Кои чаеви се пијат во ограничена количина поради активни состојки?
Зелениот, црниот и мате чајот се ограничуваат поради кофеин. Жалфијата се ограничува поради тујон. Сладунецот поради глициризин. Сената поради сенозиди и лаксативен ефект. Кантарионот поради хиперицин, хиперфорин и силни интеракции со лекови. Анасон и коморач бараат внимателност кај бебиња, мали деца, бремени и доилки поради состојки како естрагол и анетол, особено ако се користат концентрирано или често.
Ова не значи дека секоја шолја е опасна. Значи дека има билки што не треба да се пијат како вода. Кај нив количината, возраста, бременоста, доењето, болестите и лековите се клучни.
Бебињата немаат потреба од идеален чај
Најважното правило е наједноставно: за бебе под шест месеци, особено ако е исклучиво доено или на формула, не постои „идеален чај“ што треба да се дава за секој ден. Во првите месеци бебето не треба домашни чаеви за жед, грчеви, спиење или „чистење“. Му треба мајчино млеко или формула, а ако има здравствен проблем, му треба педијатар.
NHS наведува дека „baby“ и билни пијалаци обично содржат шеќери и не се препорачуваат, а чај и кафе не се соодветни за бебиња и мали деца. Ова е важно затоа што во многу домови уште постои навика бебиња да добиваат камилица, анасон, ким, коморач или засладен чај „за грчеви“.
Проблемот не е само шеќерот. Чајот го полни малиот стомак, може да го намали внесот на млеко, може да донесе несоодветни растителни состојки и не е стандарден медицински третман. Кај бебе со грчеви, повраќање, дијареја, температура, слаб напредок или малку мокри пелени, решението не е чај, туку проценка.
Мали деца и чаеви бараат помалку романтика, повеќе едноставност
Кај мали деца, најдобри пијалаци се вода и млеко соодветно за возраста. Чајот не треба да биде секојдневна замена за вода, оброк или млеко. Ако се понуди билен чај кај поголемо дете, тоа треба да биде слаб, незасладен, едноставен чај, во мала количина, не мешавина од десет билки и не чај со терапевтска намера.
За мали деца треба да се избегнуваат чаеви со кофеин, сена, сладунец, жалфија, кантарион, силни смеси за кашлица, „детокс“ чаеви, чаеви за слабеење, концентрати и етерични масла. Мед не се додава кај деца под една година поради ризик од ботулизам. Шеќерот не треба да биде причина детето да го сака чајот.
Ако детето има кашлица што трае, свирење во гради, температура, дијареја, повраќање, дехидратација, болка, осип или било каков алармантен симптом, чајот може да биде само топол пијалак за утеха кај поголемо дете, но не и третман.
Чаеви во бременост не се пијат по правилото „билка е, не штети“
Бременоста е период кога претпазливоста со билки мора да биде поголема. Не затоа што секој чај е опасен, туку затоа што за многу билки нема доволно добри податоци за безбедност кај трудници и плод. Затоа најбезбедна логика е умереност, познати состојки, избегнување концентрирани екстракти и разговор со гинеколог ако чајот се пие редовно или со цел да третира симптом.
NHS советува во бременост да не се пијат повеќе од 4 шолји билен чај дневно, како нане или камилица, и да се избегнуваат чаеви што содржат корен од сладунец. ACOG наведува дека умерен внес на кофеин под 200 mg дневно не изгледа како главен придонесувач за спонтан абортус или предвремено породување, но кофеин има и во чај, не само во кафе.
Во бременост најразумни избори, ако нема индивидуална забрана, се умерени количини од едноставни чаеви како нане, камилица, маточина, шипинка или овошен чај, но без претерување и без силни мешавини. Ѓумбир може да има место кај мачнини, но најдобро во умерена форма и со совет ако се користи редовно. Жалфија, сладунец, сена, кантарион, гинсенг, ехинацеа, „детокс“ мешавини и чаеви за слабеење не се добар избор без медицински совет.
Доење и чаеви бараат исто толку внимание
За време на доење, мајката може да пие вода, млеко, умерено кафе или чај и некои билни чаеви, но повторно важи правилото за умереност и внимателност. Кофеинот може да премине во млекото, па ако бебето е многу немирно или спие полошо, вреди да се погледне вкупниот внес на кафе, црн чај, зелен чај, енергетски пијалаци и чоколадо.
Билки што влијаат врз хормони, лекови, црн дроб, притисок или нервен систем не се пијат како обична навика во доење. Сладунец, кантарион, сена, жалфија и силни мешавини треба да се избегнуваат или да се користат само по совет. Ако мајката зема терапија, секој редовен билен производ треба да се спомне на лекар или фармацевт.
Кога чајот треба да се прекине?
Чајот треба да се прекине ако по него се јави осип, чешање, оток, тешко дишење, силна мачнина, дијареја, срцебиење, вртоглавица, несоница, влошен рефлукс, болка во стомак, жолтило на кожа или очи, темна урина или било каков необичен симптом што се повторува по истиот чај.
Посебно внимание треба кај луѓе што земаат антикоагуланси, антидепресиви, лекови за срце, притисок, дијабетес, епилепсија, имуносупресиви, онколошка терапија, диуретици или повеќе лекови истовремено. Кај нив билниот чај не е само пијалак ако се пие редовно и во големи количини.
Домашниот чај има место, но не треба да ја преземе улогата на лекар
Чајот може да биде топла навика, помош за внес на течности, мала утеха, начин да се избегнат засладени пијалаци и дел од домашна грижа. Камилица, нане, липа, маточина, шипинка или слаб овошен чај можат да бидат добар избор за здрави возрасни луѓе кога се пијат умерено.
Но чајот не треба да лекува силна болка, висока температура, отежнато дишење, крв во столица или урина, тешка дијареја, дехидратација, жолтица, бременост со симптоми, бебешки проблеми, депресија, несоница што трае со недели или хронични болести без лекарска проценка.
Најдобриот однос кон билките е почит, не слепа доверба. Билките можат да помогнат како навика, вкус и нежна поддршка. Но кога ќе ги претвориме во лек без доза, без прашање и без знаење, тогаш природното лесно станува ризик.
Најпаметната шолја е онаа што знае за кого е
Една шолја чај не е иста за здрав возрасен човек, трудница, бебе, стар човек со притисок, пациент на антикоагуланси или човек со болен црн дроб. Истата билка може да биде пријатен вечерен ритуал за еден човек и лош избор за друг.
Затоа чаевите не треба да ги гледаме како чудо, ниту да ги исфрлиме од домот. Треба да ги вратиме на вистинското место. Камилицата може да биде мир. Нането може да биде олеснување. Липата може да биде топлина. Шипинката може да биде зимски вкус. Но сена, сладунец, жалфија, кантарион, силни мешавини, етерични масла и чаеви за бебиња бараат многу повеќе внимание.
Во домот секогаш ќе има место за чај. Само треба да знаеме дека најздравата шолја не е онаа што ветува најмногу, туку онаа што е избрана со мерка, за вистинскиот човек и во вистинската состојба.
