Грчењето обично го доживуваме како непријатност за оној што спие во истата соба. Понекогаш е навистина само звук предизвикан од вибрирањето на ткивата во горните дишни патишта. Но кога зад гласното грчење следуваат паузи во дишењето, нагло земање воздух и повторно заспивање, приказната може да биде сосема поинаква. Тогаш треба да се помисли на апнеја при спиење – нарушување кај кое дишењето повеќепати се прекинува и повторно започнува додека човекот спие.
Човек може со години да живее со оваа состојба без да знае дека ја има. Тој спие, но неговиот организам постојано е принуден да реагира на недостигот од воздух. Следното утро може да стане со впечаток дека едноставно „лошо спиел“, а дневната поспаност, главоболката или проблемите со концентрацијата да ги припише на работа, стрес или возраста.
Според Националниот институт за срце, бели дробови и крв на САД – NHLBI, апнејата при спиење може да го наруши снабдувањето на организмот со кислород и квалитетот на сонот, а нелекуваната состојба е поврзана и со сериозни здравствени последици.
Што се случува додека спиеме?
За време на нормалниот сон мускулите во телото се опуштаат. Тоа се случува и со мускулите во грлото и околу горните дишни патишта. Кај повеќето луѓе воздухот и натаму непречено минува кон белите дробови. Кај човек со опструктивна апнеја, дишниот пат периодично станува премногу тесен или целосно се затвора.
Движењата на градниот кош продолжуваат – организмот се обидува да вдише – но воздухот не стигнува нормално до белите дробови. Нивото на кислород може да се намали, а мозокот ја регистрира опасноста и го извлекува човекот од подлабоките фази на сонот доволно за повторно да го отвори дишниот пат.
Тоа будење често трае толку кратко што лицето следното утро воопшто не се сеќава на него. Дишењето повторно започнува, понекогаш со силно ‘рчење, шмркање или нагло земање воздух, а човекот повторно заспива. По кратко време циклусот може да се повтори.
Кај потешките форми ваквите прекини можат да се случуваат многупати во текот на еден час. Резултатот е сон кој според часовникот може да трае седум или осум часа, но биолошки постојано се прекинува.
Најчеста е опструктивната апнеја
Постојат повеќе видови апнеја при спиење, но најчеста е опструктивната апнеја – OSA. Кај неа проблемот е физичкото стеснување или затворање на горниот дишен пат додека човекот спие.
Постои и централна апнеја при спиење. Во тој случај дишниот пат не мора да биде блокиран; проблемот е што мозокот во одредени моменти не ги испраќа потребните сигнали до мускулите што го контролираат дишењето. Овој вид е поредок и може да биде поврзан со одредени заболувања на срцето или нервниот систем, со употреба на некои лекови – особено опиоиди – или со други медицински состојби.
За пациентот разликата не може сигурно да се утврди само според грчењето или чувството на замор. Токму затоа вистинската дијагноза се поставува со медицинска проценка и, кога е потребно, испитување на спиењето.
Грчењето е предупредување, но не е дијагноза
Не секој човек што ‘рчи има апнеја. Од друга страна, не секој човек со апнеја мора да ‘рчи толку гласно што проблемот веднаш ќе биде забележан. Затоа поважна е целата слика.
Особено карактеристична е комбинацијата од гласно и неправилно грчење, забележани паузи во дишењето и нагло земање воздух во текот на ноќта. Често токму партнерот прв забележува дека човекот престанува да дише неколку секунди, а потоа нагло се „бори“ за воздух.
Самото лице почесто ги чувствува последиците следниот ден. Може да се буди со сува уста или главоболка, да има впечаток дека сонот не го одморил или да чувствува изразена дневна поспаност. Потешкотии со концентрацијата, побавни реакции, раздразливост и проблеми со меморијата исто така можат да бидат дел од сликата. NHLBI ги наведува токму прекините на дишењето, гласното грчење, гушењето или земањето воздух и дневната поспаност меѓу типичните знаци.
Зошто човек може да спие долго, а сепак да биде изморен?
Квалитетниот сон не зависи само од неговото времетраење. Во текот на ноќта мозокот минува низ различни фази на сон, кои имаат улога во одморот, меморијата, хормоналната регулација и обновувањето на организмот.
Кога дишењето постојано се прекинува, мозокот повторно и повторно мора делумно да се разбуди за организмот да добие воздух. Човекот можеби никогаш не станува целосно свесен, но структурата на сонот се распаѓа.
Затоа некој со апнеја може формално да помине доволно часови во кревет, а сепак да се чувствува како речиси да не спиел. Кај дел од луѓето последицата е само постојан замор; кај други дневната поспаност станува толку изразена што може да биде опасна при возење, ракување со машини или работа која бара брзи реакции.
Телото секоја ноќ го чувствува прекинот на воздухот
Апнејата не е важна само затоа што го расипува сонот. Секоја епизода на опструкција може да предизвика намалување на кислородот и активација на механизмите со кои организмот реагира на стрес.
Крвниот притисок и срцевата работа можат краткотрајно да се менуваат, а кога тоа се случува многупати секоја ноќ и со години, последиците повеќе не се ограничени на утринскиот замор. Нелекуваната апнеја е поврзана со зголемен ризик од висок крвен притисок и кардиоваскуларни заболувања. NHLBI наведува дека таа може да биде поврзана и со зголемен ризик од срцев и мозочен удар.
Врската не значи дека секој човек со апнеја неизбежно ќе развие срцево заболување. Здравјето на срцето и крвните садови зависи од многу фактори. Апнејата, сепак, не треба да се гледа само како проблем со грчењето токму затоа што нејзините ефекти се чувствуваат и надвор од спалната соба.
Кој има поголем ризик?
Апнеја може да добие човек со различна возраст и телесна градба, па затоа не постои единствен „типичен пациент“. Сепак, одредени фактори го зголемуваат ризикот.
Вишокот телесна тежина е еден од најважните, бидејќи масното ткиво околу вратот и горните дишни патишта може да придонесе кон нивно стеснување. Возраста исто така има улога, а состојбата почесто се дијагностицира кај мажите. Кај жените ризикот расте по менопаузата. Анатомски тесен дишен пат, поголеми крајници или аденоиди и семејната предиспозиција исто така можат да бидат важни.
Алкохолот и одредени седативни лекови можат дополнително да ги опуштат мускулите во грлото и да ја влошат опструкцијата. Спиењето на грб кај дел од пациентите го олеснува паѓањето на јазикот и меките ткива наназад и го стеснува дишниот пат. Кај децата, зголемените крајници и аденоиди можат да бидат особено важна причина.
Апнејата кај жените понекогаш изгледа поинаку
Класичната слика на гласно ‘рчење, прекини во дишењето и дневна поспаност не се појавува подеднакво кај сите. Кај жените почесто можат да доминираат замор, несоница, утринска главоболка или чувство дека сонот едноставно не освежува.
Тоа е една од причините состојбата понекогаш да остане непрепознаена. Ако разговорот за апнеја се сведува само на прашањето „дали гласно ‘рчите?“, дел од пациентите лесно можат да останат надвор од дијагностичкиот радар.
Како се поставува дијагнозата?
Сомнежот обично започнува со разговор за симптомите, навиките за спиење, други заболувања и сведоштвото на партнерот или член на семејството. Потоа лекарот може да препорача испитување на спиењето.
Најдеталното испитување е полисомнографијата – ноќно следење при кое се регистрираат повеќе телесни функции додека пациентот спие. Се следат дишењето, срцевата активност, движењата, кислородот во крвта и други параметри што овозможуваат да се види што навистина се случува во текот на ноќта.
Кај соодветно избрани пациенти може да се користи и домашен тест за апнеја, со поедноставен уред што регистрира помал број параметри. Домашното тестирање не е секогаш доволно, па нормален резултат не мора да ја исклучи апнејата ако клиничкиот сомнеж останува висок. NHLBI наведува дека испитувањето на спиењето помага и да се утврди типот и тежината на нарушувањето.
CPAP не „дише наместо човекот“
Најпознатиот третман за опструктивна апнеја е CPAP – уред кој преку маска создава континуиран позитивен притисок во дишните патишта додека човекот спие.
Често погрешно се замислува како машина што дише наместо пациентот. Кај опструктивната апнеја нејзината основна задача е поедноставна: создава благ воздушен притисок кој спречува горниот дишен пат да се затвори. Човекот и понатаму дише сам, но патот по кој минува воздухот останува отворен.
Кај правилно избрани и добро приспособени пациенти терапијата може значително да го намали бројот на прекини во дишењето и дневната поспаност. Привикнувањето на маската понекогаш бара време, а проблемите со сувост, затнат нос или неудобност често можат да се решат со приспособување на маската, притисокот или овлажнувањето.
Не постои еден третман за сите
CPAP е најпознат, но не е единствениот пристап. Кај некои пациенти се користат специјално изработени орални помагала кои ја држат долната вилица или јазикот во позиција што го намалува затворањето на дишниот пат.
Кај луѓе кај кои вишокот телесна тежина значително придонесува за состојбата, намалувањето на тежината може да ја подобри апнејата. Помагаат и редовната физичка активност, избегнувањето прекумерен алкохол и, кај одредени пациенти, промена на положбата во која спијат.
Во одредени случаи се разгледува хируршки третман, особено кога постои јасна анатомска пречка. Постојат и имплантабилни системи кои го стимулираат нервот што ги контролира мускулите на јазикот кај внимателно избрани пациенти. Терапијата затоа се избира според причината, тежината на апнејата, анатомијата и здравствената состојба на конкретниот човек. Современите препораки на NHLBI опфаќаат PAP-терапија, орални помагала, промени во животните навики и хируршки опции.
Кога грчењето заслужува медицински разговор?
Самото повремено ‘рчење не е доказ дека постои болест. Причина за проверка има кога е силно и редовно, кога партнерот забележува паузи во дишењето или гушење во сон, или кога човекот и покрај доволно часови спиење постојано се буди уморен.
Особено внимание заслужува дневната поспаност што го отежнува функционирањето или доведува до задремување во ситуации во кои човекот треба да биде буден. Утринските главоболки, проблемите со концентрацијата и тешко контролираниот висок крвен притисок исто така можат да бидат причина апнејата да се земе предвид како можност.
Најголемиот проблем со апнејата е што човекот најчесто спие токму во моментите кога се случува нарушувањето. Затоа понекогаш првиот важен податок не доаѓа од пациентот, туку од човекот што спие покрај него и забележува дека грчењето одеднаш престанува – затоа што престанало и дишењето.
Добриот сон не се мери само со часови. Ако организмот во текот на ноќта постојано мора да се буди за повторно да земе воздух, осум часа во кревет не значат осум часа вистински одмор. Апнејата при спиење е пример за состојба што може долго да остане скриена токму затоа што нејзиниот главен симптом се случува додека не сме свесни. Препознавањето и лекувањето ја враќаат една од најосновните функции на спиењето – телото навистина да се одмори додека дише без прекин.
Напомена: Текстот има информативна цел и не заменува лекарска дијагноза. При сомнеж за прекини во дишењето за време на спиењето, изразена дневна поспаност или други симптоми потребна е медицинска проценка.
