Во архитектурата остануваат имиња што ги паметиме по една градба, по еден стил или по едно време. Андреја Дамјанов припаѓа на пореткиот вид творци: неговото дело се протега преку градови, области и денешни државни граници, па мапата на неговите градби изгледа како мапа на еден Балкан што сè уште не бил поделен на културните и националните фиоки во кои подоцна ќе се обидуваме да го сместиме.
Роден во 1813. година во Папрадиште, а починат во Велес во 1878. година, Дамјанов во Македонската енциклопедија е определен како протомајстор и еден од најзначајните градители на Балканот. Неговата работа се простирала низ Македонија, Србија и Босна и Херцеговина, а зад него останале цркви, јавни градби, архитектонски решенија и градителски јазик што може да се препознае и денес.
Меѓу протомајсторот и архитектот
На Дамјанов најлесно би му ја залепиле современата титула „архитект“. Таа е разбирлива за денешниот читател, но не ја опфаќа сосема природата на неговиот свет. Тој доаѓа од времето на градителските тајфи, од средина во која знаењето за просторот, каменот, дрвото, конструкцијата и украсувањето се пренесувало преку работа, семејство и долга мајсторска практика. Протомајсторот не бил човек што само го црта објектот. Тој требало да знае како идејата ќе стане ѕид, свод, столб, покрив и простор во кој ќе влезат стотици луѓе.
Токму затоа Дамјанов е интересен како гранична фигура. Од едната страна стои домашната градителска традиција, со поколенија мајстори зад себе. Од другата се појавува архитектурата на XIX век, во која класичните европски стилови, новите техники и поинаквото разбирање на јавната градба сè посилно навлегуваат на Балканот. Истражувањата за неговото дело посочуваат дека во неговата оставина имало и примерок од архитектонскиот трактат на Џакомо Бароци да Вињола, а кон крајот на кариерата самиот се потпишувал како „архитектон“. Тој мал податок кажува многу: мајсторот од традиционалната тајфа веќе се движел кон модерното сфаќање на професијата. Енциклопедиските истражувања за Дамјанов го забележуваат токму овој спој на практично градителско образование и познавање на европската архитектонска традиција.
Црквата како простор на една нова самодоверба
Најголемиот дел од неговиот опус е врзан за сакралната архитектура. Дамјанов градел во век кога православните заедници во Османлиското Царство постепено добивале поголеми можности за изградба на репрезентативни храмови. Црквата веќе не била само место за богослужба. Таа станувала видлив знак на заедницата, нејзината економска сила, организираност и културна зрелост.
Затоа храмовите на Дамјанов имаат размер што не може да се сведе на декоративна амбиција. Неговите цркви најчесто се развиваат како трикорабни базилики, со тремови и галерии, голем внатрешен волумен и богата архитектонска обработка. Домашната градителска логика во нив се среќава со неокласицистички, необарокни и неоренесансни влијанија. Резултатот не е копија на западноевропски образец. Тоа е архитектура што ги зема новите форми и ги приспособува на локалниот простор, материјал, богослужбена практика и чувството за мера. Таквата синтеза е една од главните одлики што монографските истражувања за архитектот Андреја Дамјанов ги издвојуваат во неговото творештво.
Во Македонија со неговото име се поврзуваат соборната „Св. Богородица“ во Скопје, „Св. Пантелејмон“ во Велес, храмот во манастирот „Св. Јоаким Осоговски“, „Успение на Св. Богородица“ во Ново Село кај Штип и „Св. Никола“ во Куманово. Делата продолжуваат кон Смедерево, Ниш, Пирот, Чајниче, Сараево и Мостар.
Кога овие градби ќе се погледнат заедно, исчезнува претставата за мајстор што патува од една случајна нарачка до друга. Се појавува автор со огромен географски опсег, способен да работи за различни средини и да ја приспособува својата архитектура без да го изгуби сопствениот градителски ракопис.
Балканот како работилница, а не како периферија
Деветнаесеттиот век на Балканот често го гледаме низ востанија, реформи, национални движења и распаѓање на еден политички поредок. Во сенката на тие големи историски наративи се одвива и една тивка револуција: се градат училишта, цркви, јавни објекти и нови градски средини. Се менува начинот на кој луѓето сакаат да се претстават себеси во просторот.
Дамјанов е еден од луѓето преку кои таа промена станува видлива. Неговото движење од Велес и Македонија кон Србија, Босна и Херцеговина покажува дека градителското знаење циркулирало многу пошироко отколку што денес понекогаш си претставуваме. Мајсторите, зографите и резбарите патувале. Со нив патувале техники, цртежи, модели, идеи и искуства. Балканската архитектура на XIX век затоа не може убедливо да се раскаже како збир од затворени национални приказни.
Особено впечатлив е босанско-херцеговскиот дел од неговата работа. Сараевската соборна црква и големата црква „Св. Троица“ во Мостар ја покажуваат способноста на Дамјанов да работи во голем размер и во средини далеку од местото од кое потекнувал. Современите истражувања на историјата и обновата на мостарската соборна црква повторно го вбројуваат меѓу клучните градители вклучени во нејзиното создавање. Студијата за историјата и архитектурата на соборната црква во Мостар истовремено покажува колку неговото дело е важно и за поширокото балканско културно наследство.
Градителството било семејна уметност
Современиот поим за автор лесно нè наведува да го замислиме Дамјанов како осамен творец пред цртеж. Неговиот свет функционирал поинаку. Тајфата била колективен организам. Во семејната градителска средина имало специјализирани мајстори за градење, резба и живопис, така што еден голем храм можел да се обликува преку повеќе сродни занаети и уметности. Македонската енциклопедиска граѓа ја бележи таа поделба на работата меѓу членовите на семејството Дамјанови, во која градителството, зографството и копаничарството се среќавале во иста творечка целина.
И самиот Андреја не останал затворен само во архитектурата. Зачувани се икони што му се припишуваат во Велес и Мостар. Тоа повторно нè враќа кон неговото време, кога границата меѓу инженерското знаење, архитектурата, занаетот и уметноста не била толку остра како денес. Градителот морал да го разбира целиот простор – од носечкиот ѕид до впечатокот што храмот ќе го остави врз човекот што влегува во него.
Современиот Андреја Дамјанов
Неговото име денес го носи највисокото признание за животно дело на Асоцијацијата на архитекти на Македонија. Наградата „Андреја Дамјанов“ им се доделува на архитекти за исклучителен придонес во архитектурата и градителството. Симболиката е прецизна: современата македонска архитектонска професија за едно од своите највисоки признанија го избрала името на човек што творел пред професијата да ја добие денешната институционална форма.
И можеби токму тука лежи вистинската вредност на неговото наследство. Андреја Дамјанов покажува дека традицијата има смисла кога знае да се движи. Тој не ја напуштил градителската култура од која произлегол, но не останал затворен во неа. Прифаќал нови облици, ги разбирал потребите на своето време и создавал архитектура доволно своја за да биде препознатлива, а доволно отворена за да може да живее во различни градови и средини.
Камените столбови, тремовите и сводовите што останале зад него денес се историски споменици. Поважна е мислата вградена во нив: културата не опстојува со повторување на старото, туку со способноста наследеното знаење повторно да стане живо. Андреја Дамјанов го правел токму тоа – градел во својот век, а оставил простор што продолжува да зборува и во нашиот.
