Албанија денес е на првото место на Националниот индекс за сајбер-безбедност (NCSI) со 98,33 поени од можни 100. Македонија е на 30. место со 84,17 поени – непосредно пред Соединетите Американски Држави, кои со ист број поени се на 31. позиција. На прв поглед ова изгледа како ранг-листа што го превртува вообичаениот технолошки поредок. И навистина, балкански земји се најдоа пред дел од државите што во јавноста важат за дигитални сили. Но токму тука треба внимателно да се чита што всушност мери индексот.
Флеш:
Според актуелната ранг-листа на NCSI, Албанија е прва, Канада е втора, Естонија трета, Финска четврта, а Литванија петта. Германија е на 26. место, Македонија на 30., САД на 31., Хрватска на 35., Србија на 39., а Обединетото Кралство на 41. место. Тоа е импресивен резултат за Албанија, но формулацијата дека земјата има „најсилна сајбер-безбедност во светот“ е поширока од она што го тврди самиот индекс. NCSI не спроведува глобален натпревар во кој технички се напаѓаат државните мрежи за да се види која ќе издржи најдолго.
Албанија е прва – но тоа не значи дека е „непробојна“
Индексот ја мери подготвеноста на државата преку законодавство, институции, стратегии, механизми за координација, образование, заштита на критичната инфраструктура, одговор на инциденти и други мерливи национални капацитети. Според методологијата на e-Governance Academy, станува збор за 49 индикатори распоредени во 12 капацитети и 3 големи категории – стратешка, превентивна и одговорна сајбер-безбедност.
Со други зборови, првото место значи дека Албанија има исклучително високо ниво на формализирани и јавно докажливи државни капацитети. Не значи дека ниту една албанска институција, компанија или граѓанин не може да биде пробиен, измамен или погоден од сајбер-напад. Тоа е важна разлика, особено кога ранг-листите почнуваат да живеат во наслови пократки од сопствената методологија.
Зошто Албанија стигна до 98,33 поени
Профилот на Албанија во NCSI е ажуриран на 10. август годинава со податоци обезбедени преку владини претставници и поткрепени со јавно достапни докази. Земјата има максимални оценки во сајбер-политиката, меѓународниот придонес и образованието и професионалниот развој. Во доказната база се наведуваат Законот за сајбер-безбедност, Националниот авторитет за сајбер-безбедност, Националната стратегија за сајбер-безбедност 2025-2030, акцискиот план, меѓународната соработка и нови образовни програми.
Тој резултат не се појавува во празен простор. Албанија во 2022. година претрпе тежок сајбер-напад што сериозно ги погоди државните дигитални услуги и стана политичко-безбедносен настан со меѓународни последици. Во годините потоа државата ја засили институционалната архитектура, законската рамка и механизмите за координација. Токму тука се гледа една од најинтересните лекции од ова рангирање: понекогаш кризата го забрзува она што мирниот период со години го одложува.
Но NCSI е и „жив“ индекс. Податоците за земјите се ажурираат во различни периоди, а позициите можат да се менуваат без класично годишно издание. Затоа дел од медиумските написи објавени деновиве ја наведуваат Чешка како земја што го дели врвот со Албанија. Актуелната официјална табела денеска, сепак, ја покажува Албанија сама на првото место, додека Чешка е на 14. позиција со 89,17 поени.
Македонија на 30. место – голем скок, но и јасна празнина
За Македонија приказната е помалку спектакуларна во наслов, но можеби поважна за домашната јавност. Министерството за дигитална трансформација соопшти дека земјата напредувала за 29 позиции и стигнала до 30. место со 84,17 поени. Тој резултат е потврден и на актуелниот профил на Македонија во NCSI.
Panoptikum веќе го отвори прашањето што стои зад овој скок во анализата „Македонија е 30-та во NCSI, а вистинската сајбер-безбедност допрва се тестира“. Рангот е важен затоа што покажува дека законите, стратегиите и институционалните механизми се движат во подобра насока. Но индексот истовремено покажува и каде не треба да се самозадоволуваме со позицијата на табелата.
На пример, Македонија има максимални 15 од 15 поени во категоријата сајбер-политика и 10 од 10 во образованието и професионалниот развој. Но во делот за истражување и развој во сајбер-безбедноста резултатот е 0 од 4. Тоа е мала бројка во вкупниот индекс, но голем сигнал за една држава што сака да зборува за технолошка конкурентност. Стратегија може да се усвои со одлука. Истражувачка база, лаборатории, кадар, универзитетска продукција и домашно знаење не се создаваат со еден документ.
Токму затоа темата не треба да остане изолирана од пошироката дигитална политика. Кога се зборува за Национален дата-центар, за владин облак, електронски услуги и централизација на државните податоци, сајбер-безбедноста не е дополнителна ставка во проектот. Таа е услов проектот воопшто да има јавна вредност. Истото важи и за идните дата-центри и дигиталната инфраструктура во Македонија: повеќе сервери и повеќе услуги значат и поголема површина за напад.
Ранг-листата е добра вест само ако не стане алиби
Албанија покажа колку брзо една мала држава може институционално да се качи на врвот на глобален индекс. Македонија, пак, покажува дека и овде има мерлив напредок. Но вистинската вредност на овие позиции ќе се види надвор од табелата – кога ќе падне некој систем, кога ќе се појави рансомвер, кога ќе протечат податоци, кога болница, банка, енергетски систем или државна институција ќе биде ставена под притисок.
Сајбер-безбедноста не се докажува со тоа колку добро изгледа стратегијата во PDF, туку со тоа дали институцијата знае што да направи во 03:17 часот кога системот престанал да работи. Индексот е важен затоа што покажува дали државата ги изградила предусловите. Следниот тест е многу потежок: дали тие предуслови навистина функционираат кога ќе бидат нападнати.
Затоа првото место на Албанија и 30. место на Македонија не треба да се читаат како балканско технолошко чудо, ниту како повод за самофалба. Треба да се читаат како доказ дека државната сајбер-отпорност може да се гради – и како потсетник дека листата го мери системот што сме го поставиле, а не секоја опасност што допрва ќе се појави.
