Додека вештачката интелигенција сè повеќе се претвора од софтверска иновација во глобална индустриска инфраструктура, на Балканот почнува нов натпревар – не само кој ќе развива АИ-апликации, туку и кој ќе располага со електрична енергија, дата-центри, суперкомпјутери, оптички врски и квалификувани кадри потребни за нивното функционирање. Последните проекти во Грција и Бугарија покажуваат дека оваа трка веќе не е далечна тема резервирана за САД, Кина или најразвиените западноевропски економии.
Таа се одвива буквално во македонското соседство.
Кожани од јаглен се префрла кон „облакот“
Еден од највпечатливите примери доаѓа од грчка Западна Македонија. Грчката електроенергетска компанија PPC, односно ДЕИ, и Amazon Web Services потпишаа договор за развој на голем дата-центар во Агиос Димитриос, во поранешниот лигнитен регион кај Кожани. Според објавените планови, PPC треба да ги обезбеди земјиштето, зградите и енергетската инфраструктура, додека AWS ќе ја инсталира и ќе управува со ИТ-инфраструктурата.
Првата фаза на проектот е предвидена со напојувачки капацитет од околу 300 мегавати, а во иднина постои можност комплексот да се проширува и до еден гигават, зависно од пазарните услови, побарувачката и дополнителните инвестиции.
Токму размерот на проектот покажува колку вештачката интелигенција ја менува и традиционалната енергетска политика.
Локација која со децении беше поврзувана со јаглен, рудници и термоцентрали сега треба да стане дел од новата економија на податоците, облакот и огромната пресметувачка моќ. Пошироката трансформација на регионот што ја спроведува PPC се проценува на околу 5,8 милијарди евра и опфаќа повеќе енергетски и технолошки проекти. Важно е да се направи разлика: оваа сума не се однесува исклучиво на дата-центарот на AWS, туку на поширока програма за економска и енергетска трансформација на поранешниот лигнитен регион.
Новата фабрика произведува пресметувачка моќ
Дата-центрите на новата генерација не се обични простории исполнети со сервери. За развој и тренирање на големите модели на вештачка интелигенција потребни се огромен број специјализирани процесори, стабилно снабдување со електрична енергија, висококапацитетни електроенергетски мрежи, системи за ладење и брзи телекомуникациски врски. Затоа електричната енергија постепено станува една од најважните „суровини“ на АИ-економијата.
Европската унија паралелно ја забрзува изградбата на сопствени АИ-капацитети преку концептот на AI Factories и AI Gigafactories. Станува збор за инфраструктура што треба да располага со десетици илјади, а кај најголемите центри и со повеќе од 100.000 напредни АИ-процесори. Тоа ја менува и логиката на меѓународната инвестициска конкуренција.
Земјите повеќе не се натпреваруваат само со ниски даноци, евтина работна сила и индустриски зони. Новите конкурентски предности се: сигурна и евтина електрична енергија; обновливи извори; силна електропреносна мрежа; брзи оптички телекомуникациски врски; расположливо земјиште; системи за ладење; ефикасни административни процедури; инженери и ИТ-стручњаци; политичка и регулаторна предвидливост.
Бугарија ја гради својата позиција
И Бугарија забрзано настојува да се позиционира како регионален центар за вештачка интелигенција и високоперформансно пресметување. Во Софија се развива европската АИ-фабрика BRAIN++, поврзана со Sofia Tech Park и институтот INSAIT. Еден од најважните делови од овој проект е новиот суперкомпјутер Discoverer++, кој треба да ја засили бугарската инфраструктура за вештачка интелигенција и научни пресметки.
Бугарските власти истовремено ја промовираат земјата како потенцијална локација и за големи приватни инвестиции во дата-центри. Меѓу предностите што се истакнуваат се електроенергетската инфраструктура, близината на нуклеарната централа Козлодуј, телекомуникациската поврзаност и релативно развиениот ИКТ-сектор.
Така Бугарија се обидува да ги спои четирите главни елементи на новата економија: енергијата, суперкомпјутерите, научните институции и човечкиот капитал.
А каде е Македонија?
Сликата за Македонија е посложена од впечатокот дека земјата целосно ја пропушта АИ-револуцијата. Македонија е вклучена во европската EuroHPC-мрежа преку проектот VEZILKA – „Везилка“, кој треба да функционира како AI Factory Antenna. Проектот е поврзан со грчката Pharos AI Factory и треба да создава пристап до европската АИ и суперкомпјутерска инфраструктура, како и да овозможи развој на домашни услуги и експертиза.
Меѓу областите во кои се очекува примена се здравството, енергетиката, земјоделството, културата, јазичните технологии и дигитализацијата на јавната администрација. Тоа е значаен чекор.
Но постои суштинска разлика меѓу AI Factory Antenna и голем хиперскалерски дата-центар од стотици мегавати. Антената овозможува пристап до европска инфраструктура и знаење, но не претставува локален пресметувачки капацитет споредлив со проектите што ги развиваат најголемите глобални технолошки компании. Токму тука се гледа разликата во размерот.
Близината на Кожани може да биде и можност
Фактот дека еден од најголемите идни АИ-инфраструктурни центри во регионот се создава релативно блиску до македонската граница не мора да се гледа само како доказ за заостанување. Тоа може да биде и економска можност.
Околу големите дата-центри се создава цел синџир на активности: електроенергетика, телекомуникации, градежништво, системи за ладење, сајбер-безбедност, софтвер, резервни енергетски системи, инженерски услуги и специјализирано образование. Македонија не мора веднаш да има амбиција да изгради центар од еден гигават. Многу поважно е прашањето дали може да создаде услови во кои некоја голема компанија би сакала да инвестира во дата-центар од 20, 50 или 100 мегавати, кој подоцна би можел да се проширува. За тоа не е доволно само да се усвои национална АИ-стратегија.
Потребни се конкретни предуслови.
Македонија мора да ја поврзе АИ со енергетската политика
Ако државата сака сериозно да учествува во новата технолошка економија, политиката за вештачка интелигенција мора да биде поврзана со енергетската, образовната, инвестициската и инфраструктурната политика. Тоа подразбира сигурно снабдување со електрична енергија, долгорочни извори на обновлива енергија, силна електропреносна мрежа и стабилна дигитална инфраструктура.
Подеднакво важен е човечкиот капитал. Дата-центрите сами по себе нема да ја направат државата технолошки развиена ако околу нив не постојат домашни компании, истражувачки институции, универзитети и инженери способни да создаваат дополнителна вредност. Токму затоа АИ-инфраструктурата не треба да се гледа изолирано. Таа треба да стане дел од поширока индустриска стратегија.
Дата-центарот не е автоматска формула за просперитет
Големите инвестиции во дата-центри често звучат спектакуларно поради сумите и технолошкиот престиж. Но тие имаат и ограничувања. Дата-центрите се исклучително капитално и енергетски интензивни, а бројот на директни работни места што ги создаваат по завршувањето на изградбата не мора да биде пропорционален со големината на инвестицијата. Затоа вистинскиот ефект зависи од тоа што ќе се изгради околу нив.
Ако дата-центарот остане само објект со сервери што користи струја и испраќа податоци кон глобални мрежи, локалната економска корист може да биде ограничена. Ако околу него се создадат истражувачки центри, стартапи, универзитетски програми, компании за АИ, роботика, сајбер-безбедност и енергетски технологии, ефектот може да биде многу поголем.
Новата индустриска карта на Балканот се црта сега
Кожани можеби е најдобрата симболика на промената што се случува. На простор каде што со децении се ископуваше и складираше јаглен, во иднина можеби ќе работат десетици илјади процесори. Наместо рударска механизација, економската вредност ќе ја создава пресметувачката моќ. Наместо суровината да биде само она што се наоѓа под земјата, стратешки ресурси стануваат електричната енергија, податоците, процесорите и знаењето.
За Македонија затоа прашањето не треба да гласи само: „Зошто Грција и Бугарија градат, а ние не?“ Поважното прашање е:
Каде сака Македонија да биде на новата балканска карта на енергијата, податоците и вештачката интелигенција во следните десет години?
Бидејќи таа карта веќе почна да се црта.
