Вештачката интелигенција веќе не го менува само начинот на кој работиме – почнува да го менува и бројот на луѓе што им се потребни на компаниите за одредена работа. Корисничката поддршка, администрацијата, внесувањето податоци, банкарските шалтери, преведувањето, па дури и програмирањето се меѓу областите во кои автоматизацијата најбрзо навлегува. Тоа сепак не значи дека во 2027. година 10 професии едноставно ќе исчезнат.
Пореалната слика е помалку драматична, но многу поважна: прво исчезнуваат задачи, потоа се спојуваат функции, еден човек со AI презема работа што порано ја извршувале неколкумина, а дури потоа почнува да се намалува бројот на класичните работни места. Токму оваа разлика меѓу професија и задача е клучна за да се разбере она што нè очекува.
Меѓународната организација на трудот во својата анализа од 2026. година предупредува дека големо масовно исчезнување на работните места засега не е потврдено со емпириските податоци. Многу повидливи се промените во организацијата на работата, продуктивноста и можностите за влез на помладите работници на пазарот на труд.
Кои професии први го чувствуваат притисокот
Најизложени се работните места во кои значителен дел од денот се состои од повторливи, дигитални и предвидливи операции. Во корисничката поддршка AI-агентите веќе можат да одговараат на стандардни прашања, да обработуваат барања и да водат дел од комуникацијата со клиенти без постојано човечко посредство. Човекот останува потребен таму каде што проблемот е невообичаен, клиентот е незадоволен или одлуката бара процена што не може да се сведе на однапред зададена процедура.
Изненадувањето за многумина е програмирањето. Професијата што со години беше симбол на „сигурна работа на иднината“ денес е меѓу најизложените на генеративната AI. Истражувањето на Anthropic покажува дека кај компјутерските програмери AI веќе се појавува во задачи што покриваат околу 75% од работната активност според нивната мерка на изложеност. Тоа не значи дека 75% од програмерите стануваат непотребни. Значи дека пишувањето стандарден код сè помалку е доволно за човек да ја оправда својата вредност.
Слична промена се гледа кај службениците за резервации и организација на транспорт, административните асистенти и работниците што внесуваат податоци. Софтверот може да чита документи, да извлекува информации, да пополнува системи, да закажува состаноци и да следи голем број паралелни процеси. Таму каде што работата може прецизно да се опише со низа правила, автоматизацијата најлесно добива економска смисла.
Под притисок се и банкарските службеници на шалтери. Тука AI е само еден дел од подолга промена што веќе ја започнаа мобилното банкарство, електронското плаќање и дигиталните услуги. Сложен кредит, деловна сметка или специфичен финансиски проблем сè уште бараат човек. Проверка на состојба, едноставна трансакција или стандардно барање сè помалку го бараат.
Меѓу професиите што се менуваат се и корпоративната администрација, преведувачите и финансиските аналитичари. AI може да подготви почетен финансиски извештај, да спореди голем број податоци, да преведе документ или да ја среди првата верзија на административен материјал. Вредноста на човекот се поместува кон проверката, контекстот, толкувањето, јазичната нијанса, процената на ризик и преземањето одговорност.
На крајот од оваа група се касиерите и продавачите на билети. Самоуслужните каси и онлајн-продажбата се постари од сегашниот AI-бран, па нивниот пример покажува нешто важно: работните места не исчезнуваат секогаш затоа што се појавила една спектакуларна технологија. Понекогаш со години се таложат дигитализација, автоматизација и промени во навиките на потрошувачите, додека одеднаш не забележиме дека за истата услуга се потребни многу помалку луѓе.
Светскиот економски форум не предвидува свет без работа
Податоците од Future of Jobs Report 2025. даваат поширока слика. До 2030. година работодавците опфатени со истражувањето очекуваат создавање околу 170 милиони нови работни места и исчезнување или потиснување на околу 92 милиони, што би значело нето-зголемување од 78 милиони позиции. AI и технологиите за обработка на информации, според истите процени, би можеле да создадат околу 11 милиони, а да потиснат околу девет милиони работни места.
Меѓу професиите со најбрз очекуван пад се банкарските шалтерски службеници, поштенските службеници, операторите за внесување податоци, касиерите, административните асистенти, сметководствените и дел од секретарските позиции. Истовремено, меѓу најбрзорастечките се специјалистите за големи податоци, FinTech инженери, експертите за вештачка интелигенција и машинско учење, развивачите на софтвер, специјалистите за информациска безбедност и инженерите поврзани со обновливата енергија.
Тоа е причината зошто прашањето „која професија е безбедна?“ станува сè помалку корисно. Попрактично е да се праша: колкав дел од мојата работа се состои од задачи што некој систем може лесно да ги повтори?
На Panoptikum веќе пишувавме дека вештачката интелигенција ја менува вредноста на вештините, а не само списокот на професии. Тоа денес станува уште повидливо. Пазарот не прави чиста поделба на „луѓе“ и „машини“. Тој почнува да прави разлика меѓу работа што може да се стандардизира и работа што бара знаење, процена, доверба, физичка умешност или одговорност.
А што ќе работат децата кои денес одат на училиште?
Тука хоризонтот станува многу поширок од 2027. година. Никој сериозно не може да состави точен список на професиите кои ќе постојат во 2046. година. Можеме сепак да ги препознаеме силите што веќе го туркаат пазарот во одредена насока.
AI, роботиката и сајбер-безбедноста ќе бараат нови специјалисти, но иднината нема да им припаѓа само на програмерите. Лекар што знае да работи со интелигентни дијагностички системи, новинар што знае да провери синтетички материјал, правник што разбира алгоритамско одлучување или инженер што управува со автоматизиран процес може да биде повреден од човек кој поседува само тесна техничка вештина.
Демографијата создава друга линија на раст. Стареењето на населението ја зголемува потребата од медицински сестри, негуватели, физиотерапевти, психолози, социјални работници и други професии во кои односот со човекот е суштински дел од работата. Светскиот економски форум очекува значителен раст токму кај здравствената и социјалната грижа.
Третата голема област се енергијата, водата и животната средина. Еколошките инженери, експертите за обновливи извори на енергија и професиите поврзани со климатската адаптација се меѓу областите со растечка побарувачка. А паралелно со сето тоа останува нешто што футуристичките прогнози често го потценуваат – занаетот.
Електричарот, сервисерот, водоинсталатерот, техничарот и мајсторот кој мора да влезе во непредвидлив реален простор, да утврди што не функционира и да најде решение се многу потешки за автоматизирање од човек кој осум часа обработува стандарден дигитален формулар. Ова е особено важно и за Македонија, каде што недостигот од практично квалификуван кадар може да стане еднакво голем проблем како и недостигот од врвни технолошки експерти. За европскиот парадокс на недостиг од луѓе и покрај автоматизацијата пишувавме и во анализата „Европа има работа, но ѝ недостигаат луѓе“.
Најголемиот ризик е да се подготвуваме за вчерашниот пазар на труд
Светскиот економски форум проценува дека до 2030. година околу 39% од денешните вештини на работниците ќе се променат или ќе ја изгубат досегашната важност. Најбрзо расте значењето на AI и големите податоци, сајбер-безбедноста и технолошката писменост, а веднаш покрај нив се креативното и аналитичкото мислење, приспособливоста, љубопитноста и способноста за постојано учење.
Оттука, најлошата можна подготовка за иднината би била млад човек да научи само една алатка и да верува дека со неа ја обезбедил целата кариера. Алатките се менуваат пребрзо. Повредни стануваат способноста да се разбере проблем, да се провери информација, да се процени квалитетот на машинскиот одговор и знаењето од една област да се примени во друга.
За Македонија ова прашање е поголемо од изборот на „професија на иднината“. Тоа е прашање дали училиштата, факултетите, компаниите и јавните институции ќе продолжат да подготвуваат луѓе за задачи кои постепено стануваат поевтини за автоматизација. Во анализата за предизвикот на вештачката интелигенција во Македонија токму образованието и кадрите се појавуваат како една од клучните точки на домашната адаптација.
До 2027. година веројатно нема да се разбудиме во свет без преведувачи, програмери, банкарски службеници или административци. Многу поверојатно е да се разбудиме во свет во кој од секој од нив се очекува повеќе – затоа што рутинскиот дел од работата веќе може да го преземе машината. А до 2046. година можеби ќе исчезнат и имињата на некои денешни професии. Она што потешко исчезнува се способностите кои стојат зад нив: знаење, расудување, приспособување, практична умешност, доверба и одговорност.
