Кога ќе го спомнам името Венко Андоновски, знам дека кај дел од читателите ќе се појави одобрување, кај други – отпор. И тоа е сосема во ред. Ниту тој, ниту јас веруваме во култура што сите ја голтаат без џвакање. Андоновски отсекогаш бил писател и интелектуалец што не сака да биде „симпатичен“. Сака да биде точен, болен, понекогаш непријатен – но секогаш свесен дека зборот е оружје, а мислата одговорност.
Неговото присуство во македонскиот јавен простор не е украсно. Тоа е интервенција. Во време кога јавната дебата сè почесто се сведува на пароли и брзи реакции, Андоновски инсистира на нешто што делува старомодно – аргумент, јазична прецизност и историска меморија. Не за да победи во расправа, туку за да нè натера да застанеме и да помислиме што, зошто и на чиј јазик зборуваме.
Писател, професор, провокатор – без алиби
Андоновски е романсиер, драматург, есеист и универзитетски професор. Но тие титули не го објаснуваат доволно. Тој е човек што упорно ја брани идејата дека културата не смее да биде сервилна. Неговите романи и драми не се лесни за читање. Не затоа што се „тешки“, туку дека не му ласкаат на читателот. Те тераат да се соочиш со сопствените митови – лични, национални, религиски.
Во неговите јавни настапи јасно се чита една линија на отпор кон поедноставувањето на македонскиот идентитет, јазик и културна традиција. Не како носталгија, туку како одбрана од заборавот. Кога зборува за јазикот, тој не зборува како лингвист во кабинет, туку како некој што знае дека јазикот е последната линија на самоодбрана на една заедница. Тука вреди да се прочита и неговиот поширок опус и јавни колумни и интервјуа, достапни преку Македонската академија на науките и уметностите (МАНУ), каде што неговата академска и интелектуална биографија е јасно документирана.
Јазикот како бојно поле
Една од најчестите точки на судир околу Андоновски е неговиот однос кон јазикот. За него, тој не е техничка алатка што се „прилагодува“ според политички потреби. Тој е жив систем со своја историја, етика и логика. Во јавните дебати по 2023. и 2024. година, а особено заклучно со почетокот на 2026, Андоновски постојано предупредува дека релативизацијата на јазикот води кон релативизација на вистината. Тоа не е мислење што бара аплауз – тоа е став што бара отпор.
Зошто не ни е удобен – и зошто ни е потребен
Андоновски не нè остава рамнодушни затоа што не зборува од позиција на компромис. Во време кога многумина интелектуалци избраа тишина или внимателна нејасност, тој избра јасност. И јасноста секогаш боли. Особено во општество навикнато на полутонови и „да не се замериме“.
Но, токму затоа неговото присуство е важно. Не затоа што секогаш е во право, туку затоа што нè потсетува дека интелектуалната улога не е да смирува, туку да вознемирува кога вистината се разводнува.
Поентата што останува
Може да се согласуваме или не со Венко Андоновски, но не можеме да се преправаме дека не постои. Во јавен простор преполн со бучава, неговиот глас останува јасен, артикулиран и – што е најважно – одговорен кон зборот. А тоа денес е редок луксуз.
