НУБ „Св. Климент Охридски“ – храм на тишината во град што заборава да застане
Постојат места во Скопје каде што времето не оди напред, туку се собира. Не тече, туку се таложи. Места каде што шумот на градот се повлекува еден чекор наназад, како да чувствува дека таму нема што да бара. За мене, едно од тие ретки места е Националната и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“.
Секогаш кога ќе влезам во неа имам чувство дека не влегувам во институција, туку во состојба на умот. Во простор каде што мислата не мора да се брани, каде што зборот не се продава. Кај што тишината не е празнина, туку предуслов. И можеби токму затоа оваа библиотека е толку важна денес – не затоа што чува книги, туку затоа што чува ритам поинаков од надворешниот.
Библиотека што не е само зграда
НУБ „Св. Климент Охридски“ не е само национална и универзитетска библиотека според формална дефиниција. Таа е симбол на еден напор – напорот знаењето да има дом, континуитет и достоинство. Основана во 1944. година, а денешната зграда ја добива по катастрофалниот земјотрес во 1963., таа е еден од ретките објекти во Скопје што носат во себе и траума и обнова, и прекин и истрајност.
Архитектонски, зградата не се додворува. Таа е сериозна, мирна, малку дистанцирана. Како да сака да ти каже: ако влегуваш, влегуваш со причина. И тоа не е слабост- тоа е став. Во време кога јавните простори се трудат да бидат „инстаграмабилни“, ова е простор што бара внимание. Не лајк.
Меѓу ракопис и сервер
Она што често се превидува е дека библиотеката одамна не е само место за хартија. Денес таа функционира на две паралелни линии – онаа на наследството и онаа на дигиталната современост. Ракописите, старите книги, архивските фондови стојат рамо до рамо со дигитални каталози, електронски бази на податоци и онлајн пристап до научни ресурси.
Преку националниот библиотечен систем COBISS, библиотеката е дел од регионална и европска мрежа на знаење. Не како декорација, туку како активен јазол. За секој што сака да провери како функционира еден современ библиотечен екосистем, доволно е да погледне во COBISS+ каталогот (предлог линк: COBISS+ Македонија), каде што се гледа живиот пулс на македонската библиографија.
Климент Охридски како идеја, не како име
Името не е случајно. Св. Климент Охридски не е тука само како историска фигура, туку како принцип. Како потсетник дека писменоста не е техничка вештина, туку културен чин. Дека образованието не е трансфер на информации, туку обликување на заедница.
Во време кога зборот „образование“ често се сведува на диплома, Климент нè потсетува на нешто поголемо и поскапо – знаење што создава луѓе, не само професии. Токму затоа, оваа библиотека не е само сервис за студенти, туку морална инфраструктура на едно општество.
Денешни актуелности – тивка, но упорна борба
Заклучно со почетокот на 2026. година, НУБ „Св. Климент Охридски“ продолжува да се соочува со истите предизвици што ги имаат речиси сите културни институции во регионот – ограничени буџети, потреба од модернизација, кадровски притисоци. Но паралелно со тоа, се развиваат и важни процеси: дигитализација на ракописни и ретки фондови, подобрување на онлајн пристапот до научни списанија и посилна соработка со универзитетите и истражувачките центри.
Посебно значајна е улогата на библиотеката во националната стратегија за заштита на културното наследство кај што таа не е само депо, туку активен учесник. За тие што сакаат институционален контекст, корисен референтен извор е Министерството за култура на Република Македонија (предложен линк: Министерство за култура – библиотеки и културно наследство).
Тишината како отпор
Можеби најважната функција на библиотеката денес не е ниту академска, ниту архивска, туку егзистенцијална. Во свет што нè тера постојано да зборуваме, да објавуваме, да реагираме, библиотеката е последното место каде што никој не те прашува ништо. Каде што не мораш да имаш став за сè. Каде што можеш едноставно да читаш и да мислиш.
Во таа смисла, НУБ „Св. Климент Охридски“ е форма на тивок отпор. Против површноста, против забрзувањето, против заборавот. Можеби затоа не е секогаш полна. Но, токму тие празни столчиња се доказ дека сè уште постои простор што не мора да се оправдува со бројки.
