Каде технологијата се сретнува со планетата
Долго време зборувавме за екологија како за нешто „надвор од нас“ – шуми, мориња, глечери што се топат некаде далеку. А технологијата ја третиравме како нешто што оди паралелно со тоа, без вистинска допирна точка. Денес, тоа раздвојување повеќе не постои. Во 2026, технологијата или е во функција на екологијата – или е дел од проблемот.
И ова веќе не е апстрактна приказна. Таа се случува во Европа, на Балканот, па и кај нас.
Европа помеѓу транзиција и компромис
По енергетските шокови од последните години, Европа научи една болна лекција – зелената транзиција не може да биде само идеолошка, мора да биде и практична. Земји како Германија и Холандија масовно инвестираат во обновливи извори, но паралелно привремено ги реактивираат и старите енергетски капацитети, вклучително и јагленот. Не затоа што не знаат подобро, туку затоа што системите мора да преживеат додека се менуваат.
Тука повторно на сцена се појавува технологијата за преработка на јаглен во течни горива, позната како преработка на јаглен во течни горива.
Ова не е нова технологија – таа е развиена во Германија во 20-тите години на 20. век, усовршена преку Fischer-Tropsch процес, и историски користена во услови на изолација и санкции. Но денес се враќа во модифицирана форма, со далеку построги еколошки стандарди и со идеја да биде преодна алка, а не трајно решение.
Во европскиот контекст, ваквите технологии се третираат како дел од пошироката дебата за синтетички горива и нивната улога во секторите каде што целосната електрификација оди бавно – тешка индустрија, авијација, логистика.
Балканот – меѓу ресурси и реалност
На Балканот, приказната е уште покомплексна. Земји како Србија, Босна и Херцеговина и Македонија и понатаму силно зависат од јаглен и термоелектрани. Не затоа што не ја разбираат климатската криза, туку затоа што немаат лесна алтернатива.
Кај нас, РЕК Битола не е само енергетски капацитет – тоа е економски столб, социјален амортизер и политичка тема во едно. Во таков контекст, прашањето не е „дали јагленот е лош“, туку: што правиме додека излегуваме од него?
Токму тука технологијата може да биде медијатор – преку подобра енергетска ефикасност, преку комбинирање со соларни и ветерни капацитети, преку регионални мрежи што ќе го намалат притисокот врз поединечни држави. Балканот нема луксуз на нагли прекини – но има можност за паметна, постепена трансформација.
Акумулацијата на енергија – вистинската тивка револуција
Ако производството на енергија е гласно и политички чувствително, тогаш нејзиното складирање е тивката револуција што сè менува. Без сигурна акумулација, обновливите извори остануваат нестабилни.
Затоа вниманието денес е насочено кон суперкондензатори и solid-state батерии.
За разлика од класичните литиум-јонски батерии, овие технологии ветуваат побрзо полнење, многу поголем број циклуси и помал еколошки отпечаток. Иако дел од раните ветувања (како оние од експерименталните американски компании) не се целосно реализирани, насоката е јасна – иднината на електричните возила и мрежите зависи од складирањето, не само од производството.
Тоа јасно го покажува и Global EV Outlook на Меѓународната агенција за енергија.
Локалното прашање што не можеме да го избегнеме
Кога ќе се симнеме од глобалната и европската сцена, останува едно тивко, но клучно прашање: дали ние, овде, сме подготвени да размислуваме системски?
Екологијата не е спротивна на технологијата. Таа бара од технологијата да порасне. А технологијата, ако е искрена, мора да признае дека не секој напредок е автоматски и подобрување.
Токму во таа напнатост – меѓу нужноста, ресурсите и иднината – се раѓа применетата корелација помеѓу екологија и технологија. Не како идеал, туку како процес што мора да го научиме да го водиме.
