Месечината повторно на хоризонтот
Ако внимателно ги следиме најавите од последните години, ќе забележиме дека приказната за колонизација на вселената веќе не е научна фантастика, туку стратегија со рокови, буџети и конкретни мисии. Првиот чекор – повторно испраќање човек на Месечината – денес не е само симболичен гест, туку дел од програмата „Artemis“ на НАСА. Наместо некогашните планови од 90-тите, денес зборуваме за конкретна архитектура: лунарна орбитална станица Gateway, одржлива база на површината и постепено создавање инфраструктура за подолг престој.
Човекот за првпат зачекори на Месечината на 20 јули 1969 година, во мисијата Apollo 11. До 1972 година, со Apollo 17, програмата заврши – не затоа што немаше научни прашања, туку затоа што цената беше енормна, а роботските мисии станаа поекономични. Денес, половина век подоцна, Месечината повторно станува логична почетна точка.
Современите податоци, особено од индиската мисија Chandrayaan-3 и од американските орбитери, потврдуваат присуство на воден мраз во сенковитите региони на јужниот пол. Европската вселенска агенција – ESA – отворено зборува за „Moon Village“ концепт, односно меѓународна, кооперативна база.
Прашањето веќе не е дали, туку како.
Месечината како лабораторија за Марс
Кога зборуваме за лунарна база, зборуваме за тест-полигон. Таму ќе се испитуваат технологии за одржување живот, искористување локални ресурси – т.н. ISRU – и долгорочен престој во услови на пониска гравитација. Проблемите се познати: вода, кислород, енергија, радијација.
Кислород може да се извлече од реголитот – месечевата прашина богата со оксиди. Енергијата логично се базира на соларни панели, а се разгледуваат и мали нуклеарни реактори. Радијацијата останува сериозен ризик. Податоците од Mars Science Laboratory – Curiosity и од други мисии покажуваат колку космичкото зрачење е закана за ДНК, имунитетот и коскената маса.
Долг престој во бестежинска состојба доведува до губење калциум, атрофија на мускули и промени во крвната слика – феномени документирани и од Human Research Program на НАСА. Тоа значи дека колонизацијата не е само инженерски, туку и биолошки и психолошки експеримент.
А вистинската цел? Марс.
Од Маринер до Perseverance
Истражувањето на Марс започна уште во 60-тите со програмата Mariner. Во 1976 година, мисијата Viking успешно слета на површината. Денес таму работат ровери како Perseverance, кој собира примероци за идно враќање на Земјата, и хеликоптерот Ingenuity кој ја отвори вратата за воздушна мобилност на друга планета.
Марс има вулкани, кањони, докази за некогашна вода. Но нема густа атмосфера, нема заштитно магнетно поле и температурите се екстремни.
Тука влегува идејата за terraforming – концепт што го популаризира Роберт Зубрин, основач на The Mars Society. Неговиот план подразбира постепено загревање на планетата, ослободување на јаглероден диоксид од почвата и, во далечна иднина, биолошка трансформација.
Но реалноста е поумерена. Повеќето научници сметаат дека тоа би траело илјадници години, ако воопшто е возможно. И тука доаѓаме до суштината – колонизацијата не е само технички предизвик, туку цивилизациски проект.
Демократски колонии или бегство од сопствените проблеми
Интересно е што паралелно со институционалните програми, се појавуваат и концепти како „Asten“ – замислена демократска колонија без насилство. Ваквите идеи звучат утописки, но ја отвораат суштинската дилема: дали бегаме од Земјата или учиме како подобро да живееме на неа?
Колонија што зависи од фосилни горива испратени од Земјата тешко дека може да се нарече одржлива. Но идејата за нов почеток – без историски конфликти, без стари системи – има силна симболика.
И тука, искрено, јас си поставувам прашање: дали навистина сакаме нов свет, или само сакаме нова сцена за старите навики?
Денешната технологија овозможува човек да живее на друго небесно тело барем привремено. Прашањето е дали сме подготвени како вид, не само како инженери. Колонизацијата на вселената не е само проширување на економијата или науката – таа е огледало. Во него ќе се види колку сме научиле од сопствената планета.
