Кога детството не е засолниште, туку бојно поле
Постојат книги што не ги читаш само со умот, туку и со некоја внатрешна рана што одамна мислеше дека е затворена. Таква е повеста „Ноќеваше облачето златно“ од Анатолиј Приставкин, кај нас објавена во издание на „Култура“ во Скопје, во превод од руски на Цветко Мартиновски. Во твојот влез на едно место стоеше „бело“, но оригиналниот руски наслов е „Ночевала тучка золотая“, односно „златно“, па тоа тука мораше да се исправи за да нема фактографска магла околу едно толку важно дело. Приставкин навистина доаѓа од онаа силна руска книжевна линија што, по сталинистичката стега, почна да ја оттурнува литературата кон болната вистина, кон човекот оттурнат на маргината, кон животот без идеолошка шминка. Во тој поширок книжевен пресврт стојат и имиња како Солженицин, Рибаков и Војнович, а Приставкин тука не доаѓа како спореден глас, туку како автор што знае како да ја внесе трагедијата во реченица без да ја претвори во патетика.
Ова не е роман што зборува за војната само како историска појава. Ова е книга што покажува што останува од детето кога светот на возрасните ќе се распадне до коска. Во неговото јадро стои депортацијата на чеченскиот и ингушкиот народ во сталинизмот, извршена во 1944 година, кога цели заедници беа прогласувани за сомнителни, колективно обвинувани и насилно оттурнувани од сопствениот дом. Токму таа историска темнина Приставкин ја пропушта низ очите на деца, а тоа е можеби и најболниот избор што можел да го направи – затоа што кога големата историја ќе помине преку дете, тогаш сè што читаме станува потешко, подлабоко и понеизбежно.
Светот на децата наспроти светот на возрасните
Во романот е раскажана горчливата судбина на деца од војната, собрани по детски домови, оттурнати во беда, глад, немаштија и постојана понижувачка борба за утрешниот ден. Светот на возрасните овде не е никаква заштита. Напротив. Тој е суров, безмилосен, често одвратен во својата себичност и страв. Секој се спасува како знае, секој гледа да оттурне туѓа несреќа за да ја одложи сопствената. А детскиот свет, колку и да е кревок, му се спротивставува на тој мрак со невиност, со доверба, со некоја чистота што не знае за политички лаги, ниту за историски калкулации. И токму затоа боли. Затоа што не успева. Не затоа што е погрешен, туку затоа што стварноста е претешка за детски плеќи.
Во тоа е и големата иронија на книгата. Системот што со пароли зборува за среќа, иднина, народ и победа, всушност ги гази најневините. Крајот на војната тука не доаѓа како олеснување во класична смисла. Победата не ги спасува сите. Повојниот свет не е свет на праведно заздравување, туку често ново жртвување – за системот, за култот, за „споменикот на планината“, за стравот што има име и лик, дури и кога никој не го изговара гласно. И токму затоа во ова дело „среќното детство“ е најцрната можна иронија на сталинизмот.
Кољка и Сашка – детството како последен отпор
Приказната за близнаците Кољка и Сашка, нивното талкање низ Кавказ, нивното грабање по трошки живот за да преживеат, е истовремено трагична, тревожна и длабоко трогателна. Тие не се херои во класична смисла. Тие се деца. Гладни, оттурнати, збунети, живи колку што сè уште можат да се чудат. Сакаат, болуваат, се подбиваат, се снаоѓаат, се инаетат на стварноста. Смртта не ја разбираат и токму затоа не можат да ја прифатат. Нејзината суровост им е неразумна, туѓа, противприродна. И кога Сашка ќе биде фатен и убиен, кога насилството ќе ја покаже својата нечовечка, грозна и животинска форма, тогаш кај Кољка не се раѓа некаква филозофија, туку едно детско, страшно, чисто прашање – зошто убиваш? Мене токму тука ми е јадрото на книгата. Не во историјата. Не во идеологијата. Туку во тоа едно прашање што го расклопува секој систем што се обидува да го оправда злото.
Околу нив не минуваат сенки, туку мошне живи и впечатливо изнијансирани ликови. Директорот Пјотр Анисимович – Чантарот, Регина Петровна со своите две машки деца, Татарчето Алхузур, кое Кољка го прифаќа како замена за братот Сашка, не се само епизодни фигури, туку луѓе преку кои се гледа како дури и во урнат свет остануваат траги од нежност, потреба за блискост, потреба некого да наречеш свој. И токму тоа ја прави книгата толку силна – не е целосно црна. Во неа, среде суровоста, сè уште се појавува човечкото. Но не како победа, туку како искра што одбива да згасне.
Зошто Приставкин успева таму каде што многумина би паднале во патетика
Анатолиј Приставкин е извонреден раскажувач затоа што не се турка пред сопствената материја. Не ја гуши со фрази. Не ја украсува таму каде што украсот би бил навреда. Неговиот стил е динамичен, згуснат, лапидарен, ослободен од непотребна дескриптивност и од вишок метафоричност. Реченицата му е воздржана, кратка, природна. Дијалогот не звучи напишано, туку преживеано. Раскажувањето тече без дигресии што сакаат да се покажат попаметни од самата приказна. И баш затоа делува толку силно. Затоа што кога пишуваш за детство што е оттурнато во глад, страв и смрт, не ти треба стил што блеска. Ти треба стил што сече.
Приставкин и самиот носел биографија што ја прави оваа тема повеќе од книжевен избор. Роден е на 17 октомври 1931 година во Љуберци, во Московската област, а починал на 11 јули 2008 година во Москва. За време на Втората светска војна останал без мајка, а татко му бил на фронтот, по што растел низ домови за деца. Подоцна станува писател и јавна фигура, а во постсоветскиот период е познат и по својот ангажман против смртната казна и по работата во комисијата за помилување при рускиот претседател. Широката популарност ја стекнува токму со Анатолиј Приставкин и со објавувањето на „Ноќеваше облачето златно“ во 1987 година, дело што го вградува во пошироката меморија на доцносоветската и постсоветската литература.
Затоа, кога денес ја читам оваа книга, не ја читам само како сведоштво за едно минато зло. Ја читам и како предупредување. Зашто секое време има свои големи зборови, свои државни оправдувања, свои механизми на дегуманизација. А литературата, кога е вистинска, прави нешто многу едноставно и многу опасно – нè враќа кај човекот. Кај детето. Кај прашањето што ниедна власт не сака да го слушне: зошто убиваш?
