Театарот како жива меморија на една култура
Кога ќе речам „македонска театарска хронологија“, не мислам само на датумски распоред на премиери и институции. Мислам на еден долг, длабок и понекогаш болен процес на создавање културен идентитет. На сцена што се градела со векови – од античките амфитеатри до современите театри што денес дишат со сопствен ритам.
Историографскиот труд на Ристо Стефановски, особено книгата „Театарот во Македонија од античкиот период до 1944 година“ (Мисла, Скопје, 1990), претставува студиозен хронолошки след на развојот на театарот на оваа почва. Тоа не е само преглед на факти. Тоа е мапа на културното созревање на еден народ.
Од античките амфитеатри до народните обреди
Длабоки траги во животот и културата на племињата што ја населувале античка Македонија оставале Дионисовските празнувања и театарските претстави на древна Елада. Во локалитети како Хераклеја Линкестис кај Битола – денес археолошки парк со зачуван антички театар – јасно се гледа континуитетот на сценската традиција. За самиот локалитет може да се провери официјалната страница на НУ Завод и Музеј Битола – „Хераклеја Линкестис“ (предлог anchor: Хераклеја Линкестис).
По елинскиот и илиро-тракискиот период, римската доминација го наметнува римскиот модел на театар, со претстави изведувани во амфитеатри низ поголемите градски центри на провинцијата Македонија.
Со прифаќањето на христијанството започнува нов период. Сцената се преместува од јавниот простор кон обредот и народната традиција. Во народното творештво навлегуваат обредните игри – бабарите, кукерите, русалиите – како форми на ритуализирана драматичност. Овие форми и денес се предмет на етнолошки истражувања, меѓу другото и во рамки на Институтот за фолклор „Марко Цепенков“.
Османлискиот период и карагозот
Во текот на петвековното османлиско владеење, до крајот на 19 век, познати се патувачките карагози и медахи. Карагозот – ориентален театар на сенки – има паралели со традицијата на сенковниот театар во поширокиот медитерански и блискоисточен простор. Медахите, пак, претставуваат форма на камерна усна изведба, со елементи на раскажување, имитација и драматичност.
Овој период не создава институционален македонски театар, но ја одржува живата потреба за сценска комуникација.
Преродбата и училишниот театар
Македонската културна преродба во 19 век ги носи првите обиди за надминување на ваквата состојба. Се појавуваат училишните театри, а Јордан Хаџи Константинов – Џинот станува централна фигура во таа борба за културна еманципација. Неговата педагошка и драмска дејност се смета за еден од темелите на модерната сценска мисла кај нас.
Почетокот на 20 век ја бележи појавата на Војдан Чернодрински, авторот на „Македонска крвава свадба“ – дело што и денес се смета за темел на националната драматургија. За фестивалот што го носи неговото име – Македонски театарски фестивал „Војдан Чернодрински“ во Прилеп.
Меѓу војните – сцена под притисок
Балканските војни и распарчувањето на Македонија создаваат трагичен историски контекст. Во периодот на Кралството на СХС, официјалниот театар изведува европски класичен репертоар, често во функција на асимилаторски политики. Но токму во тој притисок се раѓа отпорот.
Цела генерација автори – Марко Цепенков, Никола Киров – Мајски, Антон Панов, Ристо Крле, Васил Иљоски – почнува да пишува на мајчин македонски јазик. Тоа не е само литературен чин. Тоа е чин на културна самобитност.
1944 година – пресвртница
Конституирањето на македонската држава во 1944 година се означува како година на појавата на современиот македонски театар. Со создавањето на институции како Македонскиот народен театар, основан во 1945 година, започнува нова ера на институционална и професионална сцена.
Ристо Стефановски – хроничарот на сцената
Ристо Стефановски (1928-2017) е доајен на македонската театрографија. Роден во Скопје, образуван во Скопје и Белград, тој бил артист, директор, организатор, хроничар. Бил дел од Драмата на Македонскиот народен театар, директор на Куклениот театар, потоа на Драмски театар, а и генерален директор на МНТ.
Основач е и главен уредник на списанието „Театарски гласник“ од 1977 година. Автор е на низа капитални дела: „Театарот во Македонија“ (1976), „Театарот во Македонија од античкиот период до 1944 година“ (1990), „Од Хераклеја до народен театар во Битола“ (1994) и други.
Добитник е на награди како „11 Октомври“, „13 Ноември“, „Стериина награда за животно дело“, „Војдан Чернодрински за животно дело“, „Климент Охридски“.
Неговата работа не е само архивирање. Таа е создавање културна меморија. Како што забележува режисерот Владо Цветановски, Стефановски не го раскажува неискажливото чувство на сцената, туку ги поставува фактите што ни дозволуваат ние да го замислиме.
И токму тука е силата на оваа хронологија. Таа не ни ја одзема имагинацијата. Таа ни ја активира.
