Што навистина значи да се биде морален?
Кога зборуваме за морал, често мислиме дека станува збор за нешто очигледно, нешто што „се подразбира“. Но, колку повеќе размислувам за тоа, толку повеќе сфаќам дека моралот не е проста листа на правила, туку жив систем на непишани општествени норми. Тој го одредува начинот на однесување во една заедница, група или општество, и се темели врз обичаи и општо прифатени мерила на вреднување – што е „добро“, а што е „зло“.
Самиот збор „морал“ доаѓа од латинскиот mos – обичај, mores – владеење, и moralis – морален. Ова етимолошко потекло може да се провери во авторитативни извори како Stanford Encyclopedia of Philosophy.
Моралот е историски одреден. Тој не паѓа од небо, ниту е замрзнат во времето. Се менува заедно со општествено-економските и политичките услови, се обликува во директна врска со начинот на живот, културната традиција и религиозните претстави. Ако денес погледнеме на моралните стандарди во различни култури, ќе видиме колку тие варираат – токму затоа што се производ на конкретни историски околности.
И покрај оваа релативност, моралот останува клучен фактор на општествена кохезија. Тој е невидливото ткиво што ги поврзува семејствата, пријателствата, професионалните односи. Без него, односите би биле сведени на гола корист и интерес.
Внатрешната принуда – совеста како судија
Моралното дејствување не е механичко почитување правила. Тоа е свесен избор. Во него се вклучени емоции, волја, воспитување, личен став. За разлика од правото, кое санкционира преку институции, моралот санкционира преку совеста и јавното мислење. Таа внатрешна принуда – психолошкиот притисок на заедницата – често е посилна од секоја казна.
Во оваа смисла, моралот е и процес на индивидуализација. Тоа е моментот кога поединецот не се крие зад обичајот, туку самиот се прашува: што е исправно? Тука Хегел го наведува примерот на Сократ и jа нагласува свесноста како суштински елемент на моралот.
Сократ, според Хегел, не е морален затоа што случајно го прави доброто, туку затоа што е свесен за своето дејствување. Морален човек не е недолжен човек, туку рефлективен човек.
Егоизам или алтруизам – вечната дилема
Еден од најстарите морални проблеми е односот помеѓу егоизмот и алтруизмот. Егоизмот – како што го дефинираат етичките расправи – е инсистирање на сопствените интереси над општите. Алтруизмот, пак, значи живеење за другите.
Во пракса, ниту едниот ниту другиот принцип не постои во чиста форма. Човекот е мешавина од личен интерес и чувство за припадност. Прашањето не е дали сме егоисти или алтруисти, туку каде ја поставуваме границата.
Морал и право – каде се сретнуваат?
Иако моралот и правото се различни системи, тие се длабоко поврзани. Јавниот морал често е предмет на кривичноправна заштита. Делата како измама, недавање помош, злоупотреба – не се само правни прекршоци, туку и морални повреди.
Современата правна теорија прави разлика помеѓу утилитаристички и ретрибутивни теории на казната. Овие концепции се систематизирани и во Stanford Encyclopedia of Philosophy – Theories of Punishment.
Утилитаристичките теории ја оправдуваат казната преку нејзините добри последици – превенција, ресоцијализација. Ретрибутивните се свртени кон минатото – казната е заслужена затоа што е сторено зло. Прашањето што останува отворено е: дали казнуваме заради правда или заради корист?
Требањето и стварноста
Секоја морална форма во себе носи една напнатост – помеѓу она што е и она што би требало да биде. Тука влегуваат Кант и Хегел. Во Кантовата етика, моралноста е суштината на човекот.
Хегел, пак, ја истакнува спротивноста помеѓу сушноста и требањето. А уште порано, Аристотел преку поимот praxis – практично дејствување – ја поставува основата на моралното како свесна, практична мудрост. За поимот praxis прочитате повеќе на Stanford Encyclopedia of Philosophy – Aristotle’s Ethics.
Моралот, во крајна линија, е одредена општествена определба кон другиот човек. Тој е огледало во кое се гледаме себеси, но и граница што не би требало да ја преминеме.
И можеби најважното прашање не е што е морал, туку дали сме доволно храбри да живееме според него.
