Безработицата, или ако сакаш – невработеноста, е појава што тивко, но упорно ја следи секоја држава и секое општество. Нема систем, нема економија и нема период во кој таа е целосно искоренета. Дури и кога бројките изгледаат охрабрувачки, таа останува присутна во некаков облик, како постојан придружник на животниот, а пред сѐ на работниот циклус на човекот. Секоја власт, секоја влада, без исклучок, ветува и се обидува да ја намали – не да ја снема, туку да ја сведе на поднослив процент што нема да го загрози општествениот развој и нема да создаде егзистенцијални, социјални и длабоки лични драми.
Зошто невработеноста е сржта на економските кризи
Невработеноста е еден од централните проблеми на современите пазарни економии. Кога е висока, ресурсите се расфрлаат, а надниците и платите – личните доходи на луѓето – паѓаат. Тоа не се суви статистики, туку реалност што директно ги погодува луѓето и нивните семејства. Помал приход значи помал избор, помала сигурност и постојан страв за утрешниот ден.
Во такви периоди, економските неволји не остануваат само на хартија. Тие влегуваат во домовите, во семејните разговори, во тишината по вечерата и во немирниот сон.
Врската помеѓу невработеноста и БДП
Високата невработеност директно влијае врз намалувањето на БДП -Бруто домашниот производ. Со други зборови, ресурсите што ги имаме не се користат целосно, а тоа значи дека не произведуваме доволно добра и услуги за луѓето не само да преживуваат, туку и да живеат достоинствено. Токму овие загуби, во периоди на висока невработеност, се меѓу најголемите документирани загуби во современата економија, што го потврдуваат и анализите на Светската банка и Меѓународната организација на трудот.
Цената што не може да се измери со пари
Иако економскиот трошок од невработеноста е огромен, ниедна бројка не може реално да го прикаже хуманиот, социјалниот и психолошкиот данок што го плаќаат луѓето. Психолошките истражувања покажуваат дека губењето работа е подеднакво трауматично како смрт на близок пријател или сериозен личен неуспех. Невработеноста често води кон губење на самопочитта, појава на анксиозност и депресија, нарушени семејни односи и, во крајни случаи, распаѓање на бракови.
Дополнително, одамна е утврдена врската помеѓу растот на стапката на невработеност и порастот на криминалитетот и самоубиствата – факт што редовно се анализира во извештаите на ОЕЦД.
Што точно значи безработица или невработеност
Под безработица се подразбира состојба во која работоспособни лица, кои сакаат и активно бараат работа соодветна на нивните знаења, стручност и искуство, не можат да ја најдат. Тие остануваат без можност да обезбедат плата, личен доход или каков било надомест за својот труд, со што директно се загрозува нивната егзистенција и егзистенцијата на нивните семејства. За невработени, според меѓународните стандарди, се сметаат лица постари од 16 години.
Апсолутна и релативна невработеност
Кога зборуваме за апсолутна невработеност, зборуваме за точниот број на невработени лица. Релативната невработеност, пак, е стапката – односот помеѓу бројот на невработени и вкупната работна сила, која ги опфаќа и вработените и невработените.
Стапката на невработеност се пресметува како број на невработени поделен со вкупниот број на работоспособно население, најчесто лица од 16 до 65 години, и се изразува во проценти.
Зошто се јавува безработицата
Безработицата најчесто се јавува како релативен вишок на работна сила. Причините се повеќеслојни. Една од нив е цикличниот карактер на економијата – во време на рецесија невработеноста расте, а во време на економски подем се намалува. Друга важна причина е техничко-технолошкиот развој. Со воведување на напредни технологии, побарувачката за работна сила релативно се намалува, што создава технолошка невработеност или технолошки вишок на работници.
Формите на невработеност во современиот свет
Во пракса се среќаваат различни форми на невработеност – циклична, фрикциска, структурна, технолошка, сезонска, латентна или прикриена. Цикличната се јавува кога вкупната побарувачка за работа опаѓа. Фрикциската произлегува од постојаното движење на луѓето меѓу работни места и региони, додека структурната означува несовпаѓање помеѓу понудата и побарувачката на пазарот на труд.
Спецификите на невработеноста во земјите во развој
Кај земјите во развој, невработеноста има свои особености. Таа произлегува од заостанатата стопанска структура, недостигот на капитал, несоодветните економски политики и неможноста брзо да се создадат продуктивни работни места. Дополнително, често постои и скриена невработеност – состојба во која се користи повеќе работна сила отколку што е технички неопходно, што привидно ја намалува стапката на невработеност, но ја руши продуктивноста и мотивираноста на вработените.
