Има приказни што не се само приказни. Тие се огледала. Во нив не го гледаме само светот на старите времиња, туку и себеси. Нашите карактери, нашите слабости, нашите избори.
Оваа народна приказна е една од тие.
Јаболкниците што раѓале злато
Си имал еден цар тројца синови и во неговата царска бавча имало три јаболкници. Не обични јаболкници. Секоја година, секоја од нив раѓала по едно јаболко – позлатено.
Но колку и да било чудесно тоа дрво, царот со години не успевал да скине ниту едно јаболко. Секоја година, токму кога плодот ќе созреел, некоја чудна животинка доаѓала ноќе и го крадела.
Царот се прашувал што ли е таа сила што го надмудрува. И решил – оваа работа мора да се реши.
Така една година му заповедал на најстариот син да ја чува бавчата.
Синот отишол да стражари. Ноќта била долга. После полноќ дремката го совладала. Кога се разбудил – јаболката веќе ги немало.
Следната година царот го испратил средниот син. И тој исто така не издржал.
Се случило истото.
Будноста на најмладиот
Третата година ред дошол на најмладиот син.
И тој стоел во ноќта, демнел, слушал. Но по полноќ и него почнала да го фаќа дремка. И тогаш направил нешто што не е само јуначко, туку и симболично – си го засекол малиот прст за болката да го држи буден.
Овој мотив е многу стар во народните приказни. Болката како будност. Свесната жртва како начин да се остане присутен.
И денес психолозите зборуваат за самоконтрола и одложено задоволство како клучни особини на зрелоста – нешто што е темелно истражувано во познатиот „Marshmallow experiment“.
Момчето останало будно.
И тогаш ја видел.
Девојката што крадела златни јаболка
Од темнината се појавила лична девојка. Таа дошла да ги скине јаболките.
Момчето скокнало да ја фати.
Таа почнала да бега, а тој тргнал по неа. Девојката се сокрила во еден сув бунар и слегла длабоко долу – во друга земја.
Момчето, без многу мислење, скокнало по неа.
Во многу митови овој мотив се јавува како слегување во подземниот свет, симбол на премин во непознатото и на внатрешна трансформација. Слични мотиви се појавуваат и во античката митологија, на пример во приказната за „Персефона и подземниот свет“.
Таму, на долната земја, конечно ја фатил.
Договорот
Девојката му рекла:
„Е бре момче, што ти е меракот што ме фаќаш? Ако ме сакаш за невеста – земи ме. И јас те сакам. Ти си јунак што ги доварди јаболките.“
Момчето одговорило нешто што денес ретко се слуша:
„Би те зел, ама имам двајца браќа постари од мене. Прво тие треба да се оженат.“
Тука приказната ја покажува старата вредност на редот и почитта во семејството.
Девојката му рекла дека и таа има две постари сестри. И така решиле секој брат да земе по една сестра.
Сè изгледало како да оди по ред.
Но приказните никогаш не се толку едноставни.
Предавството
Момчето се качило на горната земја и им кажало на браќата што нашол.
Кога дошол ред да слезе пак во бунарот – скалите исчезнале.
Браќата смислиле да го врзат со ортома и да го пуштат долу.
Така и направиле.
Момчето ги врзало девојките една по една и тие биле извлечени горе.
На крај ја врзал и својата свршеница.
Но пред да ја извлечат, таа му рекла:
„Можно е браќа ти да ти завидат. Ако останеш долу, земи го ова огледало. Погледни во него и ќе се појави Арап. Тој ќе те праша што сакаш.“
Тука се појавува уште еден древен мотив – магичното огледало, симбол на спознание и повик на помош. Огледалото во митологијата често се поврзува со самопознание и вистина, како што е објаснето во студиите за „симболиката на огледалото“.
И навистина – браќата го оставиле долу.
Простувањето
Момчето го употребило огледалото. Се појавил Арап и го извлекол на горната земја.
Кога се вратил дома – видел нешто што не го изненадило.
Постариот брат се подготвувал да ја земе неговата свршеница, бидејќи таа била најлична. Постарата сестра требало да биде само измеќарка.
Но кога се појавил најмладиот брат – сите се засрамиле.
И тука доаѓа најважниот дел од приказната.
Тој можел да им се одмазди.
Но не го направил тоа.
Им простил.
И сите тројца браќа си зеле по една сестра и си живееле секој на своето место. А царот, гледајќи го карактерот на најмладиот син, одлучил по неговата смрт токму тој да стане цар.
Што всушност ни кажува оваа приказна
Во народните приказни, најмладиот син речиси секогаш победува. Не затоа што е најсилен.
Туку затоа што е најчист по карактер.
Ова е мотив што етнолозите го препознаваат во многу култури. Во фолклористиката дури постои и класификација на вакви приказни во системот „Aarne-Thompson-Uther index“.
Будноста, храброста, чесноста и простувањето – тоа се четирите вистински богатства во приказната.
Златните јаболка се само повод.
Вистинската награда е карактерот.
И можеби токму затоа оваа приказна опстанала со векови. Затоа што нè потсетува дека човекот не се мери по тоа колку нешто освоил, туку по тоа колку зло не вратил со зло.
Приказнаа: Царот со тројцата синои и трите јаболкници
Си имал еден цар тројца синои и си имал во царската бавча три јаболкници што му раѓале секоја година по едно јаболко позлаќено. Арно ама не беше се сторило к`смет за да скинит за многу години нити едно јаболко, чунки излегуала една животинка одземи и `и кинела јаболката.
Му текнало на царот една година, та му заповедал на поголемиот му син за да вардит ноќта кога ќе се роделе јаболките, за да не `и скинит животинката.
Пошол син му да `и вардит и од полноќ после заспал. Коа се разбудил, `и нашол јаболките скинати.
Другата година го пуштил стредниот му син. И тој не довардил.
Треќата година го пуштил помалиот син. И тој по полноќ после ватило да го навалуа дремка и за да не се успиет, си го насекол малио прс, за да го болит и да довардит јаболката.
Како што демнел, видел една лична девојка кај идит за да `и скинит јаболката; не дотрајал за да се качит, и рипнал за да ја ватит. Трештила таа да бега, тој по неа се стрчал и чупата влегла во еден сув бунар и момчето по неа. Слегла таа дури на долна земја и тамо ја ватил.
-Е, бре момче, што ти е меракот што ме ваќаш? Али за невеста ме сакаш да ме чиниш? Ако ме сакаш, земи ме, чунки и јас те сакам, чунки ти си бил јунак што `и доварди јаболката.
-Арно девојко, би те зел, ама имам двајца браќа постари од мене, да нив треба прво да `и оженам, да после да се женам-је рекол.
-Ха, тамам-му рекла-асли јас имам две сестри постари, нив да му `и даиме на браќа ти.
Го зела за рака и го однесла кај сестри и, му кажала сите зборои што `и сториле, и тие кандисале. Откога `и врзале сите зборои, се качил царцкио син на горна земја и му кажал на браќа си оти `и свршил за некои девојки од долна земја. Арно ама кога дошол кај бунарот за да влезит царцкио син, гледат скалите, што беа понапред, беа се изурнале. Измислија за да го врзат со ортома, да го пуштат удолу и и така напраија. И пошол кај чупите, та ја врзал постарата и му ја подал угоре за да ја истргаат. Така и стредната. Најпосле ја врзал и помалата, негоата свршеница.
-Слушај вамо-таја му рекла-арно ќе ме истргаат мене браќа ти, туку да не нешто останиш ти овде, чунки бидејќи јас полична од сестри ми, можи да ти завидат браќа ти оти ти мене ќе ме имаш. Ај, на ти го ова огледало и ако останиш овде, опули се во огледалото и ќе излезит еден Арап, та ќе те прашат што сакаш да ти напраит. И ти речи му, нека те изваит на горна земја, и тој ќе те изваит.
И вистина така се сторило.
Откоа го изваил Арапот на горна земја, кога си ошол дома, гледат оти постариот му брат се готвил да ја венча помалата сестра, чунки беше полична од постарата, а постарата ја готвел за измеќарка. Откога дошол помалиот брат, се пострамиле постарите на злото што му го сториле на малиот брат наместо негоото добро. Со се тоа зло што му го сториле, пак тој не му вратил зло, ами `и простил.
И сите тројца си зедоа по една сестра и си останаа секој на местото, само татко му пишал за по смртта тој на столот да останит за цар и господар.
