Во последно време, каде и да се свртиш, ќе слушнеш за биогоривата. Се зборува за нив како за чиста, паметна и речиси магична замена за фосилните горива – извор на енергија што наводно може да го произведува секој, дома, локално, без геополитички уцени и без зависност од увоз. На прв поглед, звучи како решение што ни паднало од небо. Но токму тука вреди да застанеме и да се запрашаме: дали приказната е навистина толку едноставна?
Биогоривата и автомобилската индустрија – ветување и реалност
Од аспект на автомобилската индустрија, биогоривата со години се претставуваат како двоен одговор на две големи грижи – ограниченоста на фосилните горива и климатските промени. И навистина, технички гледано, индустријата одамна е подготвена. Уште од доцните деведесетти, европските производители експериментираат со мешавини на класични горива и биокомпоненти. Денес, во ЕУ, стандардите како E10 (бензин со до 10% етанол) и B7 (дизел со до 7% биодизел) се вообичаена пракса, без потреба од какви било прилагодувања на моторите.
Постојат и т.н. „flex-fuel“ возила, кои можат да користат горива со многу поголем удел на етанол – до 85%. Овие технологии одамна функционираат во земји како Бразил, каде што етанолот од шеќерна трска е дел од секојдневието. Но во Европа, нивното пошироко прифаќање секогаш било условено од истото прашање: дали ќе се исплати економски и дали инфраструктурата ќе го следи технолошкиот развој?
Кога храната станува гориво
И тука почнува вистинската дилема. Колку подлабоко навлегуваш во приказната за биогоривата, толку повеќе сфаќаш дека проблемот не е во моторите, туку во суровините. Биогоривата од „прва генерација“ се произведуваат од истите култури што ги користиме за исхрана – пченка, пченица, соја, шеќерна трска, палмино масло. Со други зборови, ние буквално ја претвораме храната во енергија за автомобили.
Ова не е теоретска опасност, туку реалност со многу конкретни последици. Зголемената побарувачка за овие култури директно влијае врз нивната цена. А кога цената расте, храната станува помалку достапна – особено за сиромашните земји и за најранливите слоеви на населението.
Токму на ова предупредуваше и Jean Ziegler, поранешен специјален известувач на ОН за програмата „Право на храна“. Неговата порака беше јасна и вознемирувачка: производството на биогорива од храна придонесува за раст на глобалната глад. Како аргумент, тој укажуваше на скокот на цените на основните прехранбени производи и на фактот дека многу земји во Африка веќе не можат да си дозволат увоз на доволни количини храна. Во таков контекст, претворањето на стотици илјади тони жито во гориво не е „зелена транзиција“, туку морална катастрофа.
Американскиот пример – економија што јаде сама себе
Најсликовит пример за оваа логика може да се види во САД. Таму, огромен дел од пченката се користи за производство на етанол. Земјоделците, логично, се ориентираат кон културата што носи најголем профит. Но тоа значи помалку површини за други култури, повисоки цени на храната и дополнителен притисок врз пазарот на месо, бидејќи сточарите се натпреваруваат со производителите на етанол за истата суровина. На крајот, цената ја плаќа потрошувачот – и тоа на повеќе фронтови.
Климатската сметка што не се совпаѓа
Често ќе слушнеш дека биогоривата се клучот за намалување на емисиите на стакленички гасови. Но ова тврдење одамна не е безусловно прифатено. Истражувања на научници од Joint Research Centre, научниот институт на Европската комисија, покажаа дека кога ќе се земат предвид сите индиректни ефекти – како дефорестацијата, уништувањето на тресетиштата и промената на намената на земјиштето – климатската корист од биогоривата може да биде минимална, па дури и негативна. Овие сомнежи беа пренесени и во Financial Times, што дополнително ја отвори дебатата во европската јавност.
Европската стратегија – помеѓу визија и контрадикции
Европската унија, преку European Commission, усвои стратегија за биогорива со амбициозни цели: намалување на зависноста од нафта, поддршка на земјите во развој и поттикнување на истражувања во т.н. „втора генерација“ биогорива – оние што би се произведувале од земјоделски отпад, алги или органски остатоци, а не од храна. На хартија, ова звучи разумно. Во пракса, меѓутоа, транзицијата оди бавно, а првата генерација сè уште доминира.
Прашањето што останува
Затоа, кога денес зборуваме за биогоривата, не можеме да си дозволиме едноставни одговори. Да, тие имаат потенцијал. Да, можат да бидат дел од енергетската транзиција. Но истовремено, ако не се користат внимателно и одговорно, можат да продлабочат глад, да ја нарушат еколошката рамнотежа и да создадат нови неправди. Прашањето не е дали ни требаат алтернативни извори на енергија. Прашањето е по која цена – и кој ја плаќа таа цена.
Надворешни линкови – предлог за хиперлинкување
„Right to Food“ – официјална страница на ОН за правото на храна (FAO / UN OHCHR)
„Joint Research Centre“ – научниот истражувачки центар на Европската комисија
„European Commission biofuels strategy“ – политика на ЕУ за биогорива
„Financial Times biofuels debate“ – анализа и вести за биогоривата
(Сите извори се активни и релевантни за темата.)
