Кога името на појавата е и лично сведоштво
Далтонизам е збор што го користиме лесно, речиси секојдневно, а ретко застануваме да помислиме дека зад него стои вистинска човечка приказна. На крајот на 18. век, англискиот научник John Dalton прв систематски го опишал пореметувањето на препознавање бои – не како апстрактен феномен, туку врз основа на сопственото искуство. Тој самиот живеел со свет во кој боите не биле она што мнозинството ги гледа. И токму затоа, далтонизмот не е само медицински термин, туку и потсетник дека реалноста никогаш не е еднаква за сите.
Како окото ги „преведува“ боите
Во мрежницата на окото се наоѓаат фоторецептори кои реагираат на три темелни бранови должини на светлината. Тие информации се обработуваат во канали што одговараат на црвената, зелената и сината боја. Кај лицата со далтонизам, овој систем не функционира на вообичаениот начин. Рецепторите не ја прават прецизната поделба, па боите или не се препознаваат, или се заменуваат една со друга. Не станува збор за „погрешно гледање“, туку за поинаков начин на обработка на светлината.
Наследство што се носи од раѓање
Во најголем број случаи, далтонизмот е наследен и присутен од раѓање. Како и другите наследни особини, тој се пренесува преку гените. Исклучоци постојат, но се ретки – кога пореметувањето е последица на оштетување на очниот нерв или на мрежницата. Научно е утврдено дека генот одговорен за препознавање бои се наоѓа на X хромозомот. Бидејќи момчињата имаат само еден X хромозом, кај нив далтонизмот се јавува значително почесто отколку кај девојчињата, кај кои би требало двата X хромозома да го носат истиот „проблематичен“ ген. Затоа статистиката е јасна и денес – околу 8% од мажите и приближно 0,5% од жените живеат со некој облик на ова пореметување.
Светски бројки и тивки ограничувања
Во Европа, САД и Јапонија се проценува дека има над 32 милиони лица со далтонизам, бројка што останува релативно стабилна со децении. Но зад статистиката стојат реални секојдневни последици. Луѓето со вакво пореметување се соочуваат со ограничувања во повеќе од 150 занимања, не затоа што не се способни, туку затоа што системите се дизајнирани според „стандардното“ гледање на боите. Пилот, професионален возач, електротехничар – сите овие професии бараат прецизна визуелна дискриминација на бои, без простор за отстапки.
Кога и како се открива далтонизмот
Детето околу третата година почнува посигурно да ги препознава основните бои. Пред тоа, перцепцијата е сѐ уште нестабилна и во развој. Препознавањето на боите не е вродено знаење, туку се гради преку учење и секојдневно набљудување на светот. Затоа и тестирањето има смисла дури по оваа возраст. Офталмолозите користат таканаречени псевдохроматски плочки – таблици составени од мали обоени форми во кои е „скриен“ број или лик. Ако детето не може да го разликува ликот од заднината, тоа укажува на нарушено чувство за бои. Овие тестови, како што е познатиот Ishihara тест, се златен стандард во дијагностиката.
Може ли далтонизмот да се лекува
Краткиот и чесен одговор е – не. Далтонизмот не може да се излекува ниту со вежби, ниту со терапија. Но исто така е важно да се каже дека кај најголем дел од луѓето, острина на видот е сосема нормална. Светот не е замаглен, туку поинаку обоен. Ограничувањата постојат, но не ја дефинираат вредноста, интелигенцијата или креативниот потенцијал на поединецот.
Различни облици на едно исто искуство
Пореметувањето може да се појави во неколку форми. Ахроматопсијата е исклучително ретка и значи целосно слепило за бои – светот се доживува во црно-бели тонови. Дисхроматопсијата, она што најчесто го нарекуваме „класичен“ далтонизам, подразбира неможност за препознавање на една од основните бои, најчесто црвената или зелената. Постојат и поблаги облици, како анормалната трихроматопсија, каде чувствителноста за една боја е намалена, но не и целосно отсутна. Секој од овие облици значи различен начин на доживување на истиот свет.
Свет што не е погрешен, туку поинаков
Далтонизмот нѐ потсетува на нешто суштинско – дека реалноста не е апсолутна. Боите што јас ги гледам не се нужно истите што ги гледаш ти. И тоа не е недостаток, туку факт. Прашањето не е дали светот е „погрешно“ виден, туку дали сме подготвени да прифатиме дека постојат повеќе начини на гледање.
