Кога се зборува за уметноста на 20. век, невозможно е да не се сопне мислата од името Пабло Пикасо. Не како од формална почит, туку како од неминовност. Пикасо не е само уметник што оставил трага; тој е човек што ја свртел траекторијата на погледот, ја разби формата и повторно ја состави – по свои правила. И притоа, нè натера сите да гледаме поинаку.
Роден на 25 октомври 1881 година во Малага, Шпанија, со име подолго од некои биографии, Пабло уште од раното детство покажал нешто што тешко се објаснува со зборови. Се раскажува дека неговиот прв збор бил „пиз“, скратено од „лапиз“, шпанскиот збор за молив. Дали е мит или факт, и не е толку важно. Важно е што моливот, линијата и формата биле таму уште пред зборот, уште пред свеста.
Од Шпанија до Париз – глад за форма и смисла
Образованието го започнува во Шпанија, но вистинската интелектуална и уметничка глад го води кон Париз. Во 1900 година, конечно пристигнува таму каде што уметноста врие, каде што импресионистите веќе ја разнишале традицијата, а влијанието на Анри де Тулуз-Лотрек се чувствува на секој чекор. Но Пикасо не доаѓа за да учи – туку за да надмине.
Во тие години се раѓа неговата „модра фаза“. До 1904 година, студените сини тонови не се стилска игра, туку егзистенцијален крик. Бездомници, клетници, осамени фигури – светот е претставен како место без излез, како тивок очај што не вика, туку тежи. Потоа следува „розовата фаза“, потопла, но не и посреќна. Акробати, свирачи, мали луѓе од маргините – интимна меланхолија наместо сурова безизлезност.
Кубизмот – кога формата престанува да лаже
Со сликата Госпоѓиците од Авињон од 1907 година, Пикасо прави радикален пресврт. Формата веќе не служи за да им угоди на очите. Таа се распарчува, се гледа од повеќе агли истовремено, се геометризира. Заедно со Жорж Брак, Пикасо го обликува кубизмот – не како стил, туку како нов јазик на гледање.
Во аналитичката фаза, објектот се растура. Во синтетичката, повторно се составува, често преку колаж, преку материјали што дотогаш не припаѓале на „високото“ сликарство. Кога кубизмот ќе стане манир во рацете на епигоните, Пикасо повторно бега напред – се враќа кон класичната линија, кон старите мајстори, кон човечката фигура во нејзината полна тежина.
Герника и уметноста како сведоштво
Контактот со надреализмот околу 1930 година го носи кон потсвеста, фантастиката и симболите, особено мотивот на Минотаурот. Но вистинскиот врв на неговиот експресионизам доаѓа со Герника. Таа монохромна слика не е само уметничко дело – таа е обвинение. Симболички крик против ужасите на Шпанската граѓанска војна, таа и денес останува едно од најмоќните антивоени сведоштва во историјата на уметноста.
За време на нацистичката окупација на Франција (1940-1944), Пикасо останува во Париз. Во неговите дела од тој период се чувствува стегнатост, отпор, но и достоинствена тишина. По 1945 година, неговата енергија се разлева и во скулптурата, керамиката и графиката. Мотивот на белиот гулаб станува симбол на мирот, а во монументалната композиција Војна и мир ги спротивставува двата поларитети меѓу кои човештвото вечно се ниша.
Човек, љубовник, мит
Пикасо бил сè освен еднодимензионален. Се женел двапати, имал бројни љубовни врски и четири деца. Последното, Палома, се родило кога тој имал 68 години. Последните години ги минал во дворецот Вовенарж, во близина на Кан, каде денес постои меморијална збирка посветена на неговото дело.
Создал над 6.000 слики, скулптури и цртежи. Денес неговите дела вредат милиони, но нивната вистинска вредност е во влијанието. Починал во 1973 година, од срцев удар за време на грип, останувајќи верен на својата заклетва никогаш да не се врати во Шпанија додека на власт е режимот на Франсиско Франко. До смртта ја одржал таа одлука.
Пикасо не е само шпански уметник. Тој е симптом, прашање и одговор во исто време. Уметност што не нè теши, туку нè буди.
