Симбол што не старее
Кога ќе го изговорам зборот рог, не мислам само на израсток од глава на некое животно. Мислам на симбол. На архетип. На нешто што низ вековите се провлекува како знак на сила, плодност и надмоќ. Рогот е природно оружје на многу животни, но во човековата мисла одамна престанал да биде само биолошка појава – станал знак.
Особено во рамките на тотемизмот, рогот се издигнува во симбол на сила и изобилство. Не случајно го гледаме на ликовни прикази на митолошки суштества и божества на Ориентот и античкиот свет. Египетскиот бог Амон е претставуван со овенски рогови – знак на божествена моќ. Во грчката митологија, речниот бог Ахелој носи рогови како обележје на својата преобразлива природа и сила.
Рогот не бил само митолошка декорација. Се појавувал и како инсигнија – знак на достоинство, на звање, на кралска или војсководска моќ. Инсигнијата, како што знаеме, е повеќе од украс – таа е визуелен код на авторитет.
Но, симболите имаат и своја сенка. Од други мотиви, како ознака на животинска наклонетост или примитивна сила, роговите се среќаваат и на слики и скулптури на ѓаволи. Во христијанската иконографија, рогот станува знак на искушение, дивост и непокорена природа. Истата форма – различна порака.
Биологија на рогот – природа без метафора
Ако се симнеме од митот и влеземе во анатомијата, роговите се израстоци во различен облик кои се наоѓаат на предната страна на главата на некои цицачи копитари. Најчесто служат за одбрана, но и за борба за територија и партнер.
Интересно е што тие не се сите исти. Кај носорозите – фамилија Rhinocerotidae – рогот се развива од кожата и е составен од кератин, без коскена основа. Тој е еден или два и израснува на носните коски.
Кај елените – фамилија Cervidae – ситуацијата е поинаква. На челните коски на черепот израснуваат разгранети коскени рогови, кои ги имаат само мажјаците, со исклучок на собот кај кој и женките можат да носат рогови. Тие периодично отпаѓаат и повторно растат. За време на развојот се покриени со влакнеста кожа, меки се, полни со крвни жили и чувствителни. Возрасен елен од 8 до 12 години обично има на обата рога 10 до 12 пара мали разгранувања.
Кај антилопите, дивокозите, козите, овците и говедата – фамилија Bovidae – двата пола имаат рогови во форма на шупливи рожени текови натакнати на коскени израстоци. Тие се трајни и не се менуваат, освен кај американската антилопа Antilocapra americana, кај која надворешниот рожен дел може да се обновува.
Природата овде е прецизна. Нема мит, нема симболика – само еволуција и функција.
Рогот што свири
Но зборот рог не завршува со животните. Тој е и лимен дувачки инструмент со тесна, конично брусена, кружно свиткана цевка, која при долниот крај се проширува во левкаста звучница. Кога свирачот ја дува воздушната струја во цевката, таа се прекинува со треперење на неговите усни притиснати на левкастиот усник. Тоа треперење создава звук.
Едноставниот, тн. природен рог нема уреди за скратување или продолжување на цевката, па освен основниот тон, со предувување се изведуваат само тонови од парцијалната низа. Со воведувањето на вентилската механика во периодот 1815-1820 година, инструментот доживува револуција. Денес најчесто во оркестарот се употребува вентилски рог во F, со реален опфат од 1H до f2, способен за целосна хроматика.
Предвесници на овој инструмент биле едноставни дувачки инструменти направени од животински рог, слонова коска, школка, дрвена цевка или глина. Такви форми се јавуваат уште во предисториското доба на сите континенти. Тие примитивни рогови и денес се среќаваат во фолклорниот инструментариум на многу воневропски народи.
Звукот на оркестарскиот рог е полн, мек и сонорен. Има огромен распон на нијанси – од нежно пијано до продорно форте. Во симфониски оркестар обично се употребуваат четири рога, а инструментот има значајна улога и во камерни состави и солистички дела.
И тука повторно доаѓаме до симболиката. Од оружје – до инструмент. Од напад – до музика. Од биолошка функција – до културна трансформација.
Рогот, ако размислам подлабоко, е пример како природата и културата се испреплетуваат. Истата форма може да биде знак на моќ, на демонска претстава, на кралско достоинство или на музичка нежност. Формата останува. Смислата ја менуваме ние.
