Постојат вести што не те удираат со сензација, туку тивко ти ја допираат меморијата. Вести што те потсетуваат дека културата, за разлика од луѓето, понекогаш добива втора шанса. Таква е и приказната за десет американски неми филмови за кои со децении се веруваше дека се засекогаш изгубени, а кои денес повторно постојат – не како мит, туку како материјален доказ дека ништо вредно не исчезнува целосно ако некој, некаде, одлучил да го чува.
Овие филмови денес се дел од колекција од околу 700.000 филмски ролни, сместени во строго обезбеден бункер на Националниот центар за аудио-визуелна конзервација во сојузната држава Вирџинија, институција што функционира под капата на Library of Congress. Објектот е лоциран на околу 115 километри од Вашингтон и не е случајно избран – некогаш бил планиран како засолниште за банкноти и монети во случај на советски нуклеарен напад. Денес, иронијата е совршена: наместо пари, таму се чува колективната меморија на едно столетие.
Филмови што преживеале туѓа историја
Како што пренесоа светските агенции, овие драгоцени остварувања биле вратени на САД од руските архиви кон крајот на 2010 година. Не како оригинали, туку како висококвалитетни дигитални копии – доволно квалитетни за повторна реставрација и потенцијално враќање во класичен 35-милиметарски формат. Денес, тие се доверени на тимови техничари кои работат во ултрамодерни услови, но со чувствителност што повеќе наликува на работа на конзерватори во музеј, отколку на класична техничка обработка.
Меѓу пронајдените наслови се издвојува филмот „Арапин“ (1924) на Rex Ingram, режисерот кој направи светска ѕвезда од Rudolph Valentino. Останатите филмови припаѓаат на жанрови што некогаш биле масовна забава – вестерни, комедии и драми – снименi од тогаш прочуени автори, чии имиња и наслови денес за жал се изгубени во времето. Но и тоа има своја симболика: делата преживеале, иако авторите исчезнале од колективното сеќавање.
Нитратна лента и лесно запаллива историја
Во дваесеттите години од минатиот век, филмската индустрија користела нитратни ленти – материјал кој денес звучи речиси неверојатно опасно. Лесно запалливи, чувствителни на топлина и време, тие биле една од главните причини зошто огромен дел од немото филмско наследство засекогаш исчезнал. Пожари, несоодветно складирање, рамнодушност – сè тоа си го направило своето.
Токму затоа, ваквите пронаоѓања не се само културна вест, туку и потсетник на сопствената негрижа. Многу остварувања од тоа време денес постојат само фрагментарно, а уште повеќе – само како име во некој стар каталог.
Зошто филмовите се сочувале во странство
„Американските студија снимале филмови како на лента и ги продавале ширум светот“, изјави Патрик Лафни, директор на NAVCC, објаснувајќи зошто дел од овие филмови се сочувале во странски, а не во американски архиви. Неговото објаснување е болно логично: кога продукцијата е масовна, секој нов филм го брише претходниот.
„Ако сте сакале, на пример, филм со Фред Астер, било доволно да почекате да излезе нов“, додава Лафни. Странските архиви, за разлика од американските студија, ги чувале копиите повнимателно, без притисокот на пазарот и новата понуда.
Американските филмови го преплавиле рускиот пазар уште од 1910 година, а нивната дистрибуција продолжила и по Октомвриската револуција, сè до Втората светска војна. Русите, парадоксално, се покажале како далеку поголеми чувари на американската културна историја отколку самите Американци.
Кирилични титлови и археологија на филмот
Еден од најфасцинантните детали е состојбата во која е пронајден филмот „Арапин“. Во верзијата што ја вратиле руските архиви, ликот што го толкува Рамон Наваро – млад бедуин вљубен во ќерката на католички мисионер – „зборува“ на кирилица. Интертитловите, оригинално на англиски, биле заменети со руски превод.
Пред повторното прикажување, NAVCC има намера да ја врати оригиналната англиска верзија на текстот што се појавувал меѓу сцените. За таа цел, експертите пребаруваат архиви ширум САД во потрага по автентични титлови. Лафни ја споредува оваа работа со археологија – и споредбата е прецизна. Секој пронајден кадар, секоја реченица, е мал ископ во сопственото минато.
Културна размена што продолжува
Русија не е единствената земја што враќа изгубени американски филмови. Нов Зеланд веќе предал дел од своите архиви, а во тек е и соработка со францускиот Национален кинематографски центар, од каде се очекува враќање на околу 20.000 ролни стари филмови. Тоа не е само административен процес, туку тивка, долгорочна културна размена – доказ дека филмот одамна престанал да биде национална сопственост и станал заедничка светска меморија.
