Кога велиме природа, најчесто мислиме дека знаеме за што зборуваме. Ни се чини дека тоа е нешто јасно, нешто што постои пред нас, околу нас, без нас и покрај нас. Но колку повеќе се задржувам на овој збор, толку повеќе гледам дека природата не е само збир од дрвја, реки, камења, животни и небо. Таа е севкупност на предмети и појави, основа, суштина, принцип на развој на сѐ што постои. Таа е светот што му се дава на сетилното искуство, но и многу повеќе од тоа – еден тек што не престанува, една самородност што не мирува, една стварност што не чека дозвола за да биде.
Зборот што носи повеќе отколку што личи
И самиот поим природа не е случаен. Во неговата етимолошка длабочина живее старата човечка интуиција дека сѐ што е природно не стои како готова слика, туку се раѓа, настанува, расте, станува. Токму затоа зборот не нѐ води само кон опис, туку кон процес. Природата не е мртва сцена. Таа е движење, саморазвој, обликување одвнатре. Во неа останала зачувана претставата дека нешто вистински постои тогаш кога има причина во себеси, кога се разгрнува со сопствени сили, кога не е само надворешно произведено, туку внатрешно созреано.
Во таа смисла, природата значи сѐ што се обликува и развива од сопствена внатрешна сила, наспроти она што е додадено, наметнато, воспитано, култивирано, концептуализирано. Тука веќе почнува и една стара напнатост: природата наспроти мислата, природата наспроти културата, природата наспроти воспитувањето. Иако тие разлики често ни помагаат да мислиме, тие понекогаш и нѐ мамат – затоа што човекот не стои надвор од природата, туку е еден од нејзините најсложени изрази.
Природата како создадено и како создавачко
Во филозофијата, поимот на природата не останал еднослоен. Кај Спинозината дистинкција меѓу natura naturata и natura naturans, на пример, јасно се гледаат два нејзини аспекта. Од една страна е природата како севкупност на нешта, како веќе обликуван свет, како создадена природа. Од друга страна е природата како дејствувачки принцип, како сила што создава, ткае, произлегува, произведува. Во едното значење природата ја гледаме како резултат. Во другото, како извор.
Токму затоа поимот природа делумно се преклопува со стварноста, но не се исцрпува во неа. Кога велиме стварност, често мислиме на сѐ што е. Кога велиме природа, често мислиме на тоа сѐ – но со посебен акцент на неговиот од човекот независен тек, на неговото внатрешно движење, на неговата закономерност што не почнува со нас. Природата, значи, не е само она што постои, туку и начинот на кој постоењето се развива без да побара наша согласност.
Науката ја гледа, но не ја исцрпува
Како предмет на науката, природата најчесто се зафаќа во вид на материјална природа – жива и нежива, органска и неорганска, видлива и мерлива. Но дури и тогаш, природата не може целосно да се затвори во лабораторија, формула или класификација. Затоа што веднаш штом човекот почне да ја именува, опишува, вреднува и уредува, се јавува и духовниот аспект на нејзиното поимање. Не духовен во евтин мистичен смисол, туку духовен како човечко нормирање, толкување, вреднување, поставување мерки, смисли и односи кон светот.
Тука е една важна работа што многумина ја прескокнуваат. Природата не е само предмет што го гледаме. Таа е и хоризонт преку кој се гледаме себеси. Како ја поимаме природата, така често ја поимаме и сопствената положба во светот. Ако ја сведеме на ресурс, и човекот почнува да се сведува на функција. Ако ја сведеме на суров материјал, и животот лесно станува сурова пресметка.
Од Грците до природата како прашање на суштината
Не е случајно што уште во раниот интерес на филозофијата и науката, кај старите Грци, природата станува основен предмет на истражување. Уште таму се раѓа потребата да не се прифаќа светот само како мит, туку како прашање. Не само како даденост, туку како предмет на мислење. Многу рани филозофски списи го носат токму насловот За природата, што многу јасно покажува каде започнува европската љубопитност: во прашањето од што е светот, како настанува, по кој ред се менува и што воопшто значи да се биде.
Предсократовците, Талес и другите, природата ја мислат како сеопфатна материјална рамка на настанување и исчезнување на одделни нешта и појави, па и на човекот. Јонците и самиот принцип на движење го замислуваат како материјален принцип. Тоа е еден голем почеток – можеби несовршен, но пресуден – затоа што во него светот веќе не е само приказна, туку ред што треба да се разбере.
Подоцна, Демокрит ја заострува таа линија. Во неговата мисла вистинската природа не е она што сетилата лесно го фаќаат, туку она што стои зад променливите квалитети – објективните својства на материјата. Таа поставеност станува еден од корените на долготрајниот научен модел во кој природата треба да се објаснува преку она што е општо, мерливо, трајно и законито, а не само преку она што ни се појавува.
Аристотел и природата како внатрешен принцип на движење
На поинаков, подлабоко артикулиран начин, Аристотеловото поимање на природата ја одредува како процес според кој предметите ја добиваат својата сопствена суштина. Кај него природата не е само материјал од кој нешто е направено, туку и внатрешен принцип по кој нешто станува тоа што е. Затоа природата е поврзана со движење, но не со секое движење како гола промена на место, туку со станување, развој, остварување на можноста во стварност.
Тука веќе не станува збор само за тоа од што е направен светот, туку и по кој внатрешен ред секое битие се движи кон својата форма. Тоа е моментот кога природата добива филозофска густина. Не е само надворешност. Не е само опкружување. Не е само материја. Таа е и внатрешен закон на созревање.
Ренесанса, романтизам и нови занеси по природата
Со ренесансата се зајакнуваат погледите на природата како на голем жив организам, како космичка целина во која дејствува некаков внатрешен поредок и животна сила. Тој занес не е само религиозен или поетски. Тој е и филозофски обид природата да не се гледа како мртва машина, туку како самодвижечка жива целина. Не е чудно што токму во тие правци се појавуваат и натуралистички сфаќања од типот „бог или природа“, каде границата меѓу космосот и неговиот принцип се мисли поинаку од класичната теологија.
Подоцна, со индустрискиот развој на 18. век, природата сѐ повеќе почнува да се сфаќа и како извор на општественото и економското богатство. Тука физиократите ја нагласуваат земјата и нејзината плодност како вистинска основа на богатството. Тоа е важен пресврт, затоа што природата веќе не е само космички ред или метафизичка тема, туку и економска подлога на општествениот живот.
Во романтизмот, пак, доаѓа до нов и особен култ кон природата. Таа повторно станува прибежиште, коректив на цивилизацијата, простор на автентичност, длабочина и непосредност. Се раѓа идејата дека човекот станува понеискривен кога е поблиску до природниот живот, а уметноста сѐ повеќе ја гледа природата не како предмет за копирање, туку како извор на доживување, ритам и вистина што цивилизацискиот шум не може лесно да ја замени.
Природата и човекот – разделени, а неразделни
Хегел го заокружува овој долг пат со сфаќањето дека природата е идеја што е отуѓена од себе, момент во развојот на духот. Колку и да звучи апстрактно, тука има една важна мисловна добивка: природата и духот повеќе не стојат како два апсолутно туѓи света. Тие влегуваат во однос, во процес, во напнато единство.
Токму во таа пукнатина Маркс прави епохален пресврт. Кај него природата не останува само надворешен свет, ниту човекот останува само набљудувач. Природата станува очовечена природа, а човекот суштество што во својот труд, историја и практика стапува во однос со неа и преку тој однос се обликува и самиот себе. Не затоа што човекот е господар над природата, туку затоа што е дел од неа што стекнало свест за сопствениот однос кон светот.
И тука доаѓаме до она што мене ми изгледа суштинско. Природата не треба да се мисли само преку старите антоними – природа и дух, природа и слобода, природа и историја. Тие разлики имаат своја вредност, но не се последниот збор. Поважно е да се разбере дека човекот не ја надминува природата со тоа што ѝ се спротивставува, туку со тоа што свесно влегува во неа, ја преобразува и се преобразува во тој процес.
Затоа, кога зборувам за сушноста на природата, не мислам само на светот што е „таму“. Мислам и на светот во кој сме вметнати, од кој сме изникнати и со кој сме врзани повеќе отколку што модерната самоувереност сака да признае. Природата не е декор на нашето постоење. Таа е негов услов. Не е позадина. Таа е самата подлога. И можеби токму затоа, секој пат кога човекот ќе се оттурне предалеку од неа, не губи само пејзаж – туку губи и дел од сопствената мерка.
